Magnifica Humanitas: Papa XIV. Leo’nun Yapay Zekâ Ansiklikali (Türkçe)

Bu makale, Papa XIV. Leo’nun yapay zekâ, teknoloji ve insan onuru üzerine 2026 tarihli “Magnifica Humanitas” ansiklikalinin tam Türkçe çevirisi.

Giriş

1. Tanrı tarafından tüm büyüklüğüyle yaratılmış olan insanlıkAnsiklikal, Latince adını açılış sözcüklerinden alır: Magnifica humanitas, yani “muhteşem, görkemli veya ulu insanlık”., bugün belirleyici bir seçimle karşı karşıyadır: ya yeni bir Babil Kulesi inşa etmek ya da Tanrı ile insanlığın birlikte yaşadığı kenti kurmak. Her kuşak, kendi çağını biçimlendirme, tarihi her insanın onurunun korunduğu, adaletin geliştirildiği ve kardeşliğin mümkün kılındığı bir yer olmaya yönlendirme görevini miras alır. Ne var ki her çağ, insanlık dışı ve daha adaletsiz bir dünya yaratma tehlikesini de taşır. İnsanlık gerçek kimliğini bozma tehlikesiyle karşılaştığı her seferde, biz Hristiyanlar, “insanın gizeminin ancak beden almış Söz’ün gizeminde gerçekten aydınlandığını”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 22: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1042. bilerek gözlerimizi beden almış Tanrı’ya kaldırırız. İsa Mesih’te bu büyüklüğü içindeki insanlık Yol, Gerçek ve Yaşam olur ve her birimize doluluğa doğru büyüme yolunu açar.

2. Diri taş olan Mesih’in üzerine kurulmuş olarak Kutsal Ruh’un güçlü ve gizemli etkinliğini deneyimleriz ve iyilik için O’nunla işbirliği yapmaya yönelik her sahici insani çabanın, umudumuzu bağladığımız göksel Babamız tarafından kutsanacağına inanırız. Bu nedenle, daha adil bir dünya inşa eden her girişime özenle katkıda bulunabilir ve başkalarını her insanın bütüncül gelişimini ilerletmek için işbirliğine çağırabiliriz. İnsanlığın olaylarını, sorularını ve özlemlerini paylaştığımız çağımızın bütün erkek ve kadınlarıyla diyaloğa girmek isteriz.Krş. a.g.e., 11: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1033-1034. Onlarla birlikte ortak iyi için ve herkes için onurlu bir yaşamın geliştirilmesi için yeni yollar belirlemeye çalışırız. Gerçekten de diyaloğa açıklık Kilise’nin çağrısının ayrılmaz bir parçasıdır; çünkü Mesih’te “Tanrı’yla paydaşlığın ve tüm insan soyunun birliğinin… bir sakramenti”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Lumen Gentium Dogmatik Anayasası, 1: Acta Apostolicae Sedis 57 (1965), s. 5. Konsil metninde Kilise için kullanılan “sakrament” (sacramentum) kavramı, yedi sakramentten biri anlamında değil, geniş anlamda Tanrı’nın kurtarıcı etkinliğinin görünür işareti ve aracı anlamında kullanılmaktadır. olarak kurulmuş olan Kilise, tarihi, Müjde’nin insan deneyimine meydan okuduğu ve onu yönlendirdiği yer olarak tanır.

3. Papa XIII. Leo, bu ruhla 1891 yılında Rerum Novarum Ansiklikali’ni yayımlamıştır; bu yıl onun 135. yıl dönümünü derin bir şükranla kutluyoruz. Sevgili selefim bu belgeyle, bugün “Kilise’nin Sosyal Öğretisi” olarak bilinen toplum, ekonomi ve siyaset üzerine düşünüşe ivme kazandırmıştır. Bazıları Kilise’nin enerjisini dünyevi işlere harcamaması, bunun yerine sonsuz yaşam iletisini duyurmaya odaklanması gerektiği itirazında bulunduğunda XIII. Leo, gerçekçilik ve bilgelikle, Müjde’nin duyurulmasının insanların somut yaşamlarını göz ardı edemeyeceğini söyleyerek karşılık vermiştir.Krş. XIII. Leo, Rerum Novarum Ansiklikali (15 Mayıs 1891), 22: Acta Sanctae Sedis 23 (1890-1891), s. 653. O zamandan bu yana onlarca yıl geçmiştir ve MagisteriumMagisterium: Kilise’nin, papa ve onunla birlik içindeki piskoposlar tarafından yerine getirilen resmî öğretim yetkisi ve görevi., çobanlar, ilahiyatçılar ve inanlılar toplumsal meseleler üzerinde Müjde’nin ışığında düşünmeyi sürdürmüşlerdir. Bugün Kilise’nin Sosyal Öğretisi, içinde düşünce ilkelerini, ayırt etme ve yargılama ölçütlerini ve eylem için somut yönergeleri bulduğumuz bir bilgelik mirasıdır. Kutsal Yazılar ve Gelenek üzerine kurulmuş olan ve bilimlerle etkileşim içinde bulunan bu öğreti, şimdiki zamanın meydan okumalarını açıkça yorumlamamıza ve açık bir Hristiyan tanıklığı sevinçle ve dünyaya hizmet içinde yaşamanın uygun yollarını belirlememize yardım eder. O, atıl bir kavramlar bütünü değil, insanlığın dolu ve adil bir yaşama çağrısını koruyan ve yorumlayan yaşayan bir hakikat corpus’udur. Bu yüzden, başlangıçtan beri dünyada ikamet eden bilgelik Ruhu’nun yardımını dileyerek (krş. Süleyman’ın Özdeyişleri 8:22-31) bu yaşayan geleneğe kendi sesimi de katmak istiyorum.

Çağımızın Res Novae’si

4. XIII. Leo kendi zamanında “yeni şeyler”den (rerum novarum) söz etmişken, bugün kendimizi yalnızca onun derin kavrayışlı öğretilerini tekrarlamakla sınırlayamayız. Bunun yerine, çağımızın büyük eğilimlerini, özellikle de teknolojik ilerlemeleri yorumlayabilmek için Tanrı’dan bilgelik dilemeliyiz. Son yıllarda dijitalleşmenin, yapay zekânın (YZ) ve robotbilimin dünyamızı ne denli hızlı ve derinden dönüştürmekte olduğu giderek daha belirgin hâle gelmiştir. Teknoloji, kendi başına insanlığa karşıt bir güç olarak görülmemelidir. Tam tersine, teknoloji “insanın özerkliğine ve özgürlüğüne bağlı, derinden insani bir gerçeklik”XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 69: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 702. olarak başlangıçtan beri tarihimizin bir parçası olmuştur. Yüzyıllar boyunca teknolojik gelişme insanlığın yaşam koşullarını önemli ölçüde iyileştirmiştir. Aynı zamanda ilerlemenin her evresi, iyiliğe yönlendirilmediklerinde zarar verebilen araçların iki anlamlılığını da gözler önüne sermiştir. Ne var ki bugün kendimizi yeni bir durumla karşı karşıya buluyoruz. Ortaya çıkmakta olan teknolojilerin gücü ve yaygınlığı gündelik yaşamın dokusuna işlemiş durumdadır; karar alma süreçlerini biçimlendirmekte ve ortak tahayyülü derinden etkilemektedir: “İnsanlık kendisi üzerinde hiçbir zaman bu denli güce sahip olmamıştı.”Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 104: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 888. Yeni teknolojiler, tasavvur edilebilir ama henüz tam olarak öngörülemez yönlere uzanan bir ufuk açmaktadır. Bu da onların olası etkisinin ve hem bireylerin onuru hem de ortak iyi üzerinde doğurabilecekleri uzun vadeli sonuçların değerlendirilmesini güçleştirmektedir.

5. Şimdi çağımızın zorluklarıyla düşünce açıklığı ve sorumlulukla yüzleşmek bize düşmektedir. Adaleti gözetebilecek ve teknolojik gücün çarpıtıcı etkilerini dizginleyebilecek yeterli düzenleyici araçlar oluşturmak gereklidir. Bununla birlikte mesele düzenlemeyle sınırlı değildir. Papa Franciscus’un uyardığı gibi, bu gücü bugün kimin elinde tuttuğunu ve onu nasıl kullandığını gerçekçi bir biçimde kendimize sormalıyız: “Nükleer enerjinin, biyoteknolojinin, bilişim teknolojisinin, kendi DNA’mıza ilişkin bilginin ve edinmiş olduğumuz başka birçok yeteneğin… bunları kullanacak bilgiye ve özellikle de ekonomik kaynaklara sahip olanlara, tüm insanlık ve bütün dünya üzerinde etkileyici bir egemenlik sağladığı da kabul edilmelidir.”A.g.e. Geçmişte yeniliğe yön vermek ve onu yönlendirmek büyük ölçüde Devlet’e düşüyordu. Ancak bugün gelişmenin başlıca itici güçleri, birçok hükûmetinkini aşan kaynaklara ve müdahale kapasitesine sahip, çoğu zaman ulusötesi özel aktörlerdir. Böylece teknolojik güç, eşi görülmemiş, ağırlıklı olarak “özel” bir görünüm kazanmakta; bu da söz konusu gücü ayırt etmeyi, yönetmeyi ve ortak iyiye yönlendirmeyi daha da zorlaştırmaktadır.

6. Bu nedenle, süregiden dönüşümlerin ruhsal ve kültürel köklerini belirlemek üzere ortak bir ayırt etme süreci başlatmak gereklidir. Yalnızca geçici koşullara odaklanırsak, birbirini izleyen acil durumların yolumuzun yönünü dikte etmesine izin verme tehlikesiyle karşılaşırız. Hızlı bir geçiş evresinden, bir “çağ değişimi”ndenPapa Franciscus’un sıkça kullandığı ifadeye bir gönderme: Yaşadığımız dönem yalnızca “bir değişim çağı” değil, “bir çağ değişimi”dir. geçmekteyiz; bu evrede bazıları yeni teknolojilerin geleceği üzerinde rekabet ederken, bazıları da konu üzerinde düşünmeye kendini adarken, insanların çoğu izlemekte ve beklemekte, uzaktan seyretmekte ve yalnızca en iyisini ummaktadır. Tam da bu nedenle, can alıcı sorular kendilerini vicdanımıza dayatmakta ve artık bunlardan kaçınılamamaktadır: Nereye gidiyoruz? Kendimizi hangi hedefe yöneltmek istiyoruz? Bir halk ve bir insan topluluğu olarak hangi yönü seçmeliyiz?

İki Kutsal Kitap İmgesi

7. Bu sorulara yanıt vermek ve YZ çağında sorumlu bir biçimde nasıl yol alacağımızı ayırt edebilmek için Kutsal Kitap’tan iki sahneyi hatırlatmak istiyorum: Babil Kulesi’nin inşası (krş. Yaratılış 11:1-9) ve Yeruşalim surlarının yeniden inşası (krş. Nehemya 2–6). Babil öyküsü, Yaratılış Kitabı’nda, insanlığın kökenlerinde, Nuh’un oğullarının soy kütüklerinin hemen ardından yer alır. Şinar topraklarında bir ovaya yerleştikten sonra insanlar bir kent ve “göklere erişecek” bir kule inşa etmeye karar verdiler (Yaratılış 11:4). Yeryüzüne dağılmaktan korkarak kendilerine istikrar ve güç güvence altına almaya ve her şeyden önce “ün salmaya” çalıştılar. Etkileyici bir başarıydı bu: tek bir dil, tek bir teknoloji, tek bir yön. Ancak tasarı derin bir tehlikeyi gizliyordu. Tanrı’ya hiçbir gönderme yapılmadan tasarlanmış, çeşitliliği ortadan kaldıran ve paydaşlık yerine tekdüzeleştirmeyi seçen bir tekbiçimliliğe dayanan bir tasarıydı. Bir kent gurur ve kendine yeterlilik iddiası üzerine kurulduğunda iletişim çöker, diller karışır ve insanlar artık birbirini anlamaz. Sonuç birlik değil, dağılmadır. Böylece Babil, ne denli görkemli olursa olsun kendini ortaya koyma isteğinden doğan, insan onurunu verimlilik uğruna feda eden ve Tanrı’nın kutsaması olmaksızın göğe erişmeye heveslenen her çabanın sınırlarını gözler önüne serer.

8. Nehemya Kitabı ise eski İsrail’in tarihinde büyük bir kırılganlık döneminde açılır. Babil sürgününden sonra halkın bir kısmı Yeruşalim’e dönmüştü, ancak kent hâlâ harabe durumdaydı, surlar yıkılmış ve kapılar yakılmıştı (krş. Nehemya 1–2). Pers Kralı Artahşasta’nın hizmetinde bulunan bir Yahudi olan Nehemya, atalarının kentinin felaket durumuna ilişkin haber aldı. Harekete geçmeden önce oruç tuttu, dua etti ve halk için Tanrı’ya yakardı. Ardından kraldan Yeruşalim’e dönmek için izin istedi ve oraya varınca yıkılmış bölgeleri sessizce inceledi. Çözümleri yukarıdan dayatmadı. Aileleri bir araya topladı, her birine yeniden inşa edecekleri bir sur bölümü verdi, kaygılarını dinledi, çabalarını eşgüdümledi ve her türlü muhalefete karşı koydu. Anlatı, kentin tek bir adamın girişimiyle değil, herkesin ortak sorumluluğuyla nasıl yeniden doğduğunu gösterir: erkekler, kadınlar, kâhinler, zanaatkârlar, aile reisleri ve gençler, hepsi bir rol üstlenir. Bu, merkezinde Tanrı’nın bulunduğu ve taşlarla yeniden inşa etmeden önce ilişkileri yeniden inşa eden bir girişimdir. Böylece eski Yeruşalim ortak bir dili yeniden keşfeder; tekbiçimliliğin dilini değil, paydaşlığın dilini, yani herkes kendi rolünü üstlendiğinde ve gücünün Rab’den geldiğini kabul ettiğinde ortaya çıkan uyumu.

9. Bu iki imgenin ışığında Kutsal Ruh, bugün teknolojiyle ve süregiden dijital devrimle ilişkimiz konusunda bize meydan okumaktadır. Bilimsel keşifler, meyve versinler diye insanlığa emanet edilmiş talantlardır (krş. Matta 25:14-30). Teknolojinin iyileştirme, bağlantı kurma, eğitme ve ortak evimizi koruma gücü vardır; ancak bölebilir, dışlayabilir ve yeni adaletsizlik biçimleri de doğurabilir. Soyut düzeyde teknoloji, kendi başına ve kendi içinde insanlığın sorunlarına bir çözüm olmadığı gibi, doğası gereği kötü de değildir. Ne var ki uygulamada teknoloji asla tarafsız değildir, çünkü onu tasarlayanların, finanse edenlerin, düzenleyenlerin ve kullananların özelliklerini üstlenir. Dolayısıyla, temel seçim teknolojiye “evet” ya da “hayır” demek arasında değil, Babil’i inşa etmek ile Yeruşalim’i yeniden inşa etmek arasındadır; gökleri egemenliği altına almak iddiasındaki bir güç ile kardeşçe bir arada yaşamanın surlarını yeniden inşa etmek için Tanrı’nın huzurunda birlikte çalışan bir halk arasındadır.

10. O hâlde, “Babil sendromu”ndan, yani güçsüzleri feda eden kâr putperestliğinden, farklılıkları etkisizleştiren bir tekbiçimlilikten ve tek bir dilin, dijital bir dil bile olsa, kişinin gizemi de dâhil olmak üzere her şeyi veriye ve performansa çevirebileceği iddiasından kaçınmalıyız. İnsanlıktan çıkarma tehlikesi, yani Tanrı’yı dışlayan ve ötekini bir araca indirgeyen bir gelecek inşa etme tehlikesi, bugün teknik bir kılığa bürünen kadim ve hep yeni bir ayartıdır. Bunun yerine, Tanrı’nın Kenti’ni geri dönen sürgünler için güvenli bir yer kılmak üzere birlikte çalışmanın önemini öne çıkaran “Nehemya’nın yolu”nu seçelim. Bugün yeniden inşa etmek, tam da seslerin ve görüşlerin çoğulluğundan (bu çoğulluk kimi zaman bize konuşulan dillerin çeşitliliğinin yol açtığı karışıklığı hatırlatsa bile) parlak bir olanağın doğduğunu kabul etmek demektir. Nitekim bu, birlikte inşa etme, çeşitliliği bir kaynağa dönüştürme ve dinlemeyi ve diyaloğu adaletin ve kardeşliğin üzerinde yeşertileceği ortak zemin kılma olanağıdır. Bu ortak görev içinde Hristiyanlar, eylemleri Tanrı’ya doğru yönlendirmek gibi kendilerine özgü bir rolü keşfederler; öyle ki O’nun ışığında çoğulculuk düzensizlik içinde dağılıp gitmesin, aksine sinodallikSinodallik (synodalitas): Kilise’nin, Tanrı halkının bütün üyelerinin karşılıklı dinleme, ortak ayırt etme ve sorumluluk paylaşımı içinde “birlikte yürümesi” olarak anlaşılan yaşam ve misyon biçimi. pratiği aracılığıyla insanlığın sağlam temellerini ve nihai amacını yeniden keşfettiği alan olsun. Vahiy Kitabı’nda Yuhanna, Yeni Yeruşalim’in bütün insanlığa bir armağan olarak “göğün içinden, Tanrı’dan” indiğini görür (Vahiy 21:2). Bu lütuf görümü de biz Hristiyanlar için, bugünün “kentleri” içinde barışçıl, adil ve onurlu bir topluluk yaşamını geliştirmek üzere birlikte çalışmaya bir davettir.

Ortak İyi İçin İnşa Etmek

11. Ortak iyi üzerine kurulmuş bir kent inşa etmek, her şeyden önce Tanrı’yla sağlam bir ilişki üzerine inşa etmeyi gerektirir. Bu, O’nun sevgisinin hakikatinin bizi “bol” yaşama (Yuhanna 10:10) ve O’nunla paydaşlığa çağırdığını kabul etmek demektir. Aziz Augustinus gibi biz de şöyle diyebiliriz: “Ey Rab, bizi kendin için yarattın ve yüreğimiz sende huzur bulana dek huzursuzdur.”Aziz Augustinus, İtiraflar, I, 1, 1: Corpus Christianorum Series Latina 27, Turnhout 1981, s. 1. Gerçekten de Tanrı, yüreklerimize yaşamın bütün boyutlarını kucaklayan bir mutluluk arzusu yazmıştır. Kilise, çağımızın erkek ve kadınlarıyla diyalog içinde, bu özlemi korumanın ve onu en derin hakikatine doğru yönlendirmenin acil gerekliliğini kabul eder.

12. İkinci olarak, ortak iyi için inşa etmek, insanlığın sınırlarını ve zayıflığını düzeltilmesi gereken bir hata olarak görmeksizin kabul etmek demektir. Bugün insanın yaşamın doluluğuna yönelik arzusu, bizi her türlü zayıflıktan kurtarmayı vaat eden bir teknoloji beklentisi ve bütün halkları geride bırakan refah modelleri gibi aldatıcı hedeflerle yanıltılma tehlikesi altındadır. Umudumuzu çok sık biçimde sınırsız “yükseltmelere”, eşitsizlikleri derinleştiren ilerleme biçimlerine ve insanların yaralarını iyileştirmekten aciz anlık çözümlere bağlarız. Bunun sonucunda bazıları sınırsız bir kendini ortaya koyma yanılsamasının peşinden koşarken, pek çokları temel ihtiyaçlardan yoksun bırakılmaktadır. Kilise, sağlam ama alçakgönüllü bir sesle, gerçek tamamlanmışlığa zayıflığı ortadan kaldırarak değil, uyumlu bir büyüme yoluyla erişildiğini bize hatırlatır. Bu tamamlanmışlık, özgürlük ile sorumluluğun karşılıklı özen ve gerçek dayanışmayla iç içe geçtiği ve ilerlemenin her kişinin onuruyla ve bütün halkların iyiliğiyle ölçüldüğü yerde bulunur.

13. Üçüncü olarak, herkesin gelişip serpilebileceği bir dünya inşa etmek, ortak sorumluluk ve cesaret gerektirir. Hiç kimse dünyanın karşı karşıya bulunduğu meydan okumaların yükünü tek başına taşıyamaz, tıpkı hiç kimsenin kendi payına düşeni yapamayacak kadar zayıf olmadığı gibi; çünkü “güç zayıflıkta yetkinleşir” (2. Korintliler 12:9).KKDEU: “gücüm zayıflıkta yetkinleşir”. Ansiklikal ayeti, metindeki genel ilkeye uygun olarak iyelik eki olmaksızın aktarır. Herkese surun kendi bölümü verilmiştir: bilim insanlarına ve araştırmacılara, girişimcilere ve işçilere, eğitimcilere ve yasa koyuculara, sivil topluma, halk hareketlerine ve inanç topluluklarına. Bu, kuşaklar, halklar, disiplinler ve kültürler arasındaki işbirliğini istikrarı, refahı ve barışı geliştirmenin en iyi yolu olarak değerli gören ikincillik ilkesininİkincillik (subsidiarite, Lat. subsidium, “yardım, destek”) ilkesi: Daha üst düzeydeki bir topluluğun, daha alt düzeydeki bir topluluğun kendi başına yerine getirebileceği işlevleri onun elinden almaması, gerektiğinde ise onu desteklemesi gerektiğini öngören sosyal öğreti ilkesi. Ayrıntılı açıklama için bkz. aşağıda md. 68-72. mantığıdır. Gerilimler ya da farklılıklar karşısında yılmamalıyız, çünkü bunlar ortak sorumlulukla yönlendirildiklerinde yaratıcı güçlere dönüşebilirler.

14. Son olarak, ortak iyi için inşa etmek Müjde’ye uygun bir dil gerektirir. Aşağılayıcı ya da düşmanca sözlerden kaçınmalı, bunun yerine ışık saçan bir açıklığı ve yeni olanakların kapısını aralayan bir içtenliği seçmeliyiz. Saf coşkulara göz yumamaz, temelsiz korkuları da körükleyemeyiz. Bunun yerine ayırt etme ölçütleri belirleyelim: insan kişisinin onuru, malların evrensel amacı, yoksullar için öncelikli tercih, ortak evimize özen ve barış; ve bu ölçütleri sorumlu planlama, insani ve toplumsal etkinin değerlendirilmesi, en kırılgan olanların içerilmesi, dijital okuryazarlığın geliştirilmesi ve araştırma ile sanayinin adalete ve barışa doğru yönlendirilmesi gibi uygulamalara dönüştürelim.

İnsan Kalmak

15. Yakın zamanda geride bıraktığımız 2025 Olağan Jübile Yılı’nda umudun hacıları olarak yürüdük ve birçok lütufla kutsandık. Bu armağanlarla güçlenmiş olarak, önümüzde duran zorlu görevlerle ve çetin meydan okumalarla yüzleşmek üzere güvenle ilerleyebiliriz. İnsan onurunun yeni insanlıktan çıkarma biçimleriyle tehdit edildiği yapay zekâ çağında, derinden insan kalmak bizim acil görevimizdir. Bize bahşedilmiş ve Mesih’te bütün doluluğuyla açığa vurulmuş olan, görkemini hiçbir makinenin asla yerini tutamayacağı insanlığın büyüklüğünü sevgiyle korumalıyız. Gerçek ilerleme her zaman başkalarına açık bir yürekten, dinlemeye istekli bir akıldan ve ayıranı değil birleştireni arayan bir iradeden doğar.

16. Bu yürekten çağrıyı bütün Katolik inanlılara, bütün Hristiyanlara ve iyi niyetli bütün erkek ve kadınlara yöneltiyorum. Çağımızın “şantiyesinde” ellerimizi kirletmekten korkmayalım. Nehemya gibi dua edelim, akıllıca plan yapalım ve azimle çalışalım; eylemlerimizde Tanrı’yı en öne, seçimlerimizin merkezine ise insan kişisini koyalım. Böylece “reddedilen taşlar”, yani yoksullar, hastalar, göçmenler ve aramızdaki en küçükler, köşe taşı olacak ve yeryüzünde, sevgiyle sadakatin sonunda buluşacağı, doğrulukla esenliğin öpüşeceği (krş. Mezmurlar 85:10) sağlam ve misafirperver bir ortak ev yükselecektir. Tanrı’dan dilediğimiz kutsama budur; önümüzde duran görev de Babil’in mimarları değil, paydaşlığın inşacıları olmaktır. Yıkıma mahkûm kulelerin efendileri değil, gelmekte olan Krallığın hizmetkârları olmalıyız. Bir çobanın ve bir babanın yüreğiyle, herkesten bir Babil Kulesi daha inşa etmekten vazgeçmelerini ve ortak iyiyi inşa etmek için güçlerini birleştirmelerini rica ediyorum; öyle ki insanlık güzelliğini asla yitirmesin ve dünya, insan yüreğini Tanrı’nın içinde ikamet etmek istediği yer olarak bir kez daha tanısın.

Birinci Bölüm: Müjde’ye Sadık Dinamik Bir Yaklaşım

17. Bu birinci bölümde, Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin dinamik niteliğini göstermek amacıyla, bu öğretinin yakın dönem Papalık Magisterium’unda ve İkinci Vatikan Konsili’nde nasıl biçimlendiğini özet hâlinde sunmayı amaçlıyorum. Nitekim her çağda res novae (“yeni şeyler”), bu öğretinin tarihsel sorunları açınlanmış Hakikat’in ışığında ele almasını gerektirir. Bu bakımdan yapay zekâ da yalnızca incelenecek bir konu daha ya da yönetilmesi gereken bir kriz olarak değil, Sosyal Öğreti’nin kategorilerine içeriden meydan okuyan ve bunların Müjde’ye sadakat içinde daha da geliştirilmesini talep eden bir gelişme olarak görülmelidir.

18. Ancak tek tek papaların katkısı ve onların en önemli belgeleri üzerinde düşünmeden önce, Kilise’nin tarih içinde var olma ve dünyayla ilişki kurma biçimine ilişkin bazı temel ilkeleri açıklığa kavuşturmazsak, bu genel bakış pek anlaşılır olmayacaktır. Bunu yapmamak, Sosyal Öğreti’yi “dünyevi” işlere yersiz bir müdahale ya da yukarıdan dayatılan dışsal bir ahlak kuralları bütünü olarak algılanma tehlikesine maruz bırakır. Gerçekte bu öğreti, dünyevi gerçekliklerin özerkliğini ve kilise topluluğu ile siyasal topluluk arasındaki ayrımı kabul ederek insanlığın yanında yürüyen bir Kilise’den doğar. Gerçekten de Kilise’nin ortak iyiye hizmet etmeye çabalamasının nedeni tam da budur.

İnsanlık Tarihi İçinde Yol Alan Bir Kilise

19. Kilise, dünyada bütün insan ailesi için bir birlik işareti olarak bulunur. Bugünün sorularını ve meydan okumalarını, dinleme, diyalog ve hizmetten ve çağdaş erkek ve kadınların yaşamlarını ilgilendiren her şeye duyarlı olmaktan oluşan kendine özgü çağrısını yerine getireceği güncel ortam olarak tanır. İnsanların yaşamlarına bu katılım, Kilise’nin misyonunun tarihsel bir kapsamı olduğunu ve toplumsal ilişkilerin inşa edilme biçimi için bir sorumluluk içerdiğini giderek daha açık bir biçimde anlamasına yardım eder. Bu nedenle Kilise, kendisini toplumu biçimlendiren güçlere yabancı sayamaz. Tam tersine, Kilise toplumun büyüdüğü ve örgütlendiği süreçlere etkin bir biçimde katılır ve daha adil ve kardeşçe bir toplumun oluşturulmasına kendi katkısını sunar. Papa Franciscus, Kilise’nin misyonunun bu tarihsel boyutunu şöyle vurgulamıştır: “Hiç kimse dinin, toplumsal ve ulusal yaşam üzerinde hiçbir etkisi olmaksızın, sivil kurumların sağlıklı işleyişiyle ilgilenmeksizin, toplumu etkileyen olaylar hakkında görüş bildirme hakkı olmaksızın kişisel yaşamın iç dünyasına hapsedilmesini talep edemez.”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 183: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1097.

20. Kilise’nin, tarihin somut koşulları içinde insanlığa eşlik etme çağrısı ve görevi, onu dünyevi gerçekliklerin kendilerine özgü bir niteliğe ve düzene sahip olduğunu kabul etmeye yöneltir. İkinci Vatikan Konsili bu ilkeyi, altmışıncı yıl dönümünü 7 Aralık 2025’te şükranla andığımız ve kutladığımız Gaudium et Spes Pastoral Anayasası’nda özel bir kesinlikle dile getirmiştir: “Eğer dünyevi işlerin özerkliğinden, yaratılmış şeylerin ve toplumların kendilerinin kendi yasalarına ve değerlerine sahip oldukları anlaşılıyorsa… o zaman özerklik talebi tamamen yerindedir.”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 36: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1054; krş. Laik İnanlıların Havariliği Üzerine Apostolicam Actuositatem Kararnamesi, 7: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 843-844. Bu ifade, yaratılışın, insani bakışımızın korumak, geliştirmek ve tamamlanmaya eriştirmek zorunda olduğu asli bir iyiliğin damgasını taşıdığını gösterir. Bu bakımdan Kilise, kendisini gerçekliği bütün derinliğiyle yorumlamaya yardım edecek bir biçimde sunar. Her kişinin onurunu, toplulukların bütünlüğünü ve herkesin iyiliğini geliştiren seçimleri alçakgönüllü bir kararlılıkla destekler. Böylece Kilise, dünyayı ezip geçmeden onun yanında durur; öyle ki Kutsal Ruh’un insanlığın yüreğinde sürdürmeye devam ettiği adalet ve barış vaadi her insani çabada meyvesini verebilsin.

21. İkinci Vatikan Konsili, Tanrı’nın tarihin akışı içinde erkek ve kadınların özgürlüğünü gözettiğini kabul ederek kilise topluluğu ile siyasal topluluk arasındaki ayrımı teyit etmiş ve her birinin tam bir özerklik içinde işlemesi gerektiğini vurgulamıştır. Kilise’nin dünyadaki varlığı, sivil toplumla ve kamu kurumlarıyla ilişkisi aracılığıyla da ifade bulur. Kilise, bu yapılarla ilişki kurarak toplumsal ve siyasal gerçekliklerin değerini kabul eder ve onların kendilerine özgü sorumluluklarını onurlandırır; bireylerin esenliğini geliştiren ve toplumun dokusunu güçlendiren her şeyi destekler. Kilise, Devlet’e ait işlevleri üstlenme iddiasında değildir. Tam tersine, ortak iyiye hizmet edenleri takdir eder ve sivil kurumların toplum içinde taşıdığı sorumluluğu kararlılıkla kabul eder. Aynı zamanda Kilise’ye emanet edilen misyon, onu çağımızın erkek ve kadınlarının gerçek acılarıyla ilgilenmeye sevk eder. Bu yakınlık, sivil kurumların yerini alma niyetinden, hele onların çalışmalarına örtük bir eleştiriden hiç kaynaklanmaz. Aksine, Kilise’yi insanlığın yaraları daha büyük bir şiddetle ortaya çıktığı her seferde onlara yaklaşmaya iten Müjde’ye uygun sevgiden kaynaklanır. Kilise müdahale ettiğinde bunu İyi Samiriyeli’nin örneğini izleyerek, ölçülülük ve yakınlıkla yapar; acil zorunluluktan doğanın kural hâline gelemeyeceğinin ve sivil topluma özgü kurumsal sorumlulukların yerini alamayacağının bilincindedir.

22. Bu iki yönlü kabulden, yani dünyevi gerçekliklerin özerkliğinden ve kilisesel ile siyasal yetki alanları arasındaki ayrımdan yola çıkmak, İkinci Vatikan Konsili’nin Kilise için dünyayla ilişkisinde belirlediği yönün daha açık bir biçimde anlaşılmasını sağlar. Gaudium et Spes bize şunu hatırlatır: “Açınlanmış Hakikat’in daha derinden kavranabilmesi, daha iyi anlaşılabilmesi ve daha uygun bir biçimde sunulabilmesi için çağımızın birçok sesini dinlemek, ayırt etmek ve Tanrı sözünün ışığında yorumlamak, bütün Tanrı Halkı’nın, özellikle de onun çobanlarının ve ilahiyatçılarının görevidir.”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 44: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1065. “Birçok sesi” dinlemek, salt sosyolojik bir uğraş değildir; aksine ruhsal bir ayırt etme gerektirir. Ruh’un yönlendirmesiyle Tanrı Halkı, kültürel ve toplumsal dönüşümlerde hem gelen ve tarihi tamamlanmasına doğru yönlendiren Mesih’in varlığının işaretlerini hem de O’nun yüzünü karartan sapmaları tanımaya varır. Böylece açınlanmış Hakikat’in özsel çekirdeği değiştirilmez; tersine açık kılınır ve somut seçimlere yön vermek, kişisel ve topluluksal tövbe yollarına esin vermek, yapısal reformları teşvik etmek ve kamusal yaşamda Müjde’ye uygun tanıklığın yeni biçimlerini desteklemek için yaşayan bir ölçüt olarak benimsenir. Tarih böylece, Kilise’nin Müjde’nin insanlaştırıcı gücü hakkında Ruh tarafından eğitilmeye kendini bıraktığı yerlerden biri olarak anlaşılır; Kilise de kendi öğretisini her kişinin onuruna ve bütün halkların iyiliğine hizmet edecek biçimde geliştirmeyi öğrenir.

Tanrı Sözünün Bilgeliği, İnsan Bilimleriyle Diyalog İçinde

23. Kilise, “hakikati, iyiliği ve güzelliği” içtenlikle arayan herkesi yol arkadaşı olarak görür ve onları her kişinin onurunu savunmada ve yaratılışa özen göstermede “değerli müttefikler”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 257: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1123. olarak kabul eder. Bizi dinlemeye, ayırt etmeye ve zamanın işaretlerini yorumlamaya davet eden İkinci Vatikan Konsili’nin pastoral yaklaşımını benimseyen ve Söz’ün bilgeliğiyle aydınlanan Kilise, insan bilgisiyle karşılaşmaktan korkmaz. Nitekim Tanrı sözü, adalet yolları oluşturmak ve halklar arasında uzlaşma ve barış yollarını açmak için güvenilir ölçütler sağlar. Bu ölçütlerin çağımızın karmaşık durumlarına uygulanmasına gelince, felsefenin, insan bilimlerinin ve sosyal bilimlerin katkıları vazgeçilmezdir. Bu disiplinler kültürel, ekonomik ve siyasal dinamikleri daha derinden anlamamıza ve çözümlememize yardım eder. Aziz II. İoannes Paulus, Kilise’nin sosyal bilimlerin katkılarını “öğretim görevini yerine getirmesine yardım eden somut kavrayışlar elde etmek için” kabul ettiğini hatırlatmıştır.Aziz II. İoannes Paulus, “Motu Proprio” olarak yayımlanan Socialium Scientiarum Apostolik Mektubu (1 Ocak 1994): Acta Apostolicae Sedis 86 (1994), s. 209. Motu proprio (Lat. “kendi isteğiyle”): Papanın kendi girişimiyle ve doğrudan kendi yetkisiyle yayımladığı belge türü. Bu tür bilgilerle diyalog Müjde’nin gücünü azaltmaz. Tam tersine, bireylerin ve toplulukların yaşamını gerçekten neyin geliştirdiğini daha büyük bir açıklıkla belirlemeyi mümkün kılar. Bu bakış açısını izleyen Papa Franciscus, Kilise’nin birçok özgül soruyla ilgilenirken “kesin bir görüş”Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 61: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 871. sunma iddiasında olmadığını, bunun yerine bilimsel araştırmayı dinlemenin ve görüş çeşitliliğini kabul ederek uzmanlar arasında ciddi ve dürüst bir tartışmayı teşvik etmenin önemini tanıdığını vurgulamıştır.

24. Müjde ile insan bilgisi arasındaki bu verimli diyalogla beslenen Kilise, Sosyal Öğretisi’ni aşamalı olarak geliştirmiş ve tarih içinde, Hristiyan kişi anlayışına kök salmış teolojik ve antropolojik tutarlılıkla belirginleşen bilge bir miras yeşertmiştir. Tam da bu miras imandan ve buna karşılık gelen bir gerçeklik görüşünden doğduğu için, teknik çözümlerden oluşan bir dağarcık ya da başkalarının karşısına konulacak ekonomik veya siyasal bir model niteliği taşımaz. Bunun yerine farklı bir düzene aittir,Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 41: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 570-572. yani olayların yorumlanmasına yön veren ve tarihsel süreçlerin ve bunların gerektirdiği seçimlerin Müjde’ye uygun bir biçimde anlaşılmasını destekleyen ilkelerin düzenine. Siyasetin ya da kurumların sorumluluklarının yerini alma iddiasında olmayan, bunun yerine kendini ortak bir ayırt etmenin temeli olarak sunan ve kişilerin onuruna, toplulukların canlılığına ve ortak iyiye hizmet eden her şeyi tanımaya ve geliştirmeye yardım eden Sosyal Öğreti’nin kendine özgü işlevi de burada yatar.

Ortak Bir Ayırt Etme Olarak Sosyal Öğreti

25. Hakikatin tekeline alınacak bir mülk değil, paylaşılacak bir armağan olduğunu anlamak, Kilise’yi güce dayalı varlık biçimleri arama ayartısından özgür kılar. Dayatılmayan bir hakikatin yumuşak bir biçimde duyurulmasına dayanan Müjde’ye uygun yaklaşımı yeniden keşfetmek için Aziz II. İoannes Paulus, “hakikatin hizmetinde hoşgörüsüzlüğe ve hatta şiddet kullanımına”Aziz II. İoannes Paulus, Tertio Millennio Adveniente Apostolik Mektubu (10 Kasım 1994), 35: Acta Apostolicae Sedis 87 (1995), s. 27. göz yumulan dönemleri dürüstçe incelemeye bizi davet etmiştir. Aynı doğrultuda ben de Kilise’nin “hakikatin tekeline sahip olduğu iddiasında olmadığını”“Centesimus Annus Pro Pontifice” Vakfı Üyelerine Konuşma (17 Mayıs 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 696. yeniden teyit ettim; çünkü hakikat savunulacak bir toprak değil, paylaşılacak bir iyiliktir. Papa Franciscus da kendi payına aynı bakış açısını “zaman mekândan üstündür”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 222: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1111. şeklindeki çarpıcı ifadesiyle dile getirmiştir. En önemli olan, güç mevkilerini işgal etmek ya da kültürel kaleleri savunmak değil, iyi süreçler başlatmak ve onların olgunlaşmasını sağlamaktır. Bu şekilde Müjde’nin hakikati yukarıdan dayatılmaz, yaşamların, toplulukların ve kültürlerin somut iç içe geçişi içinde zamanla büyür. Bu, çeşitlilikten korkan değil, aksine onu kucaklayan ve yönlendiren bir hakikattir. Çatışmaları ortadan kaldırmaz, ama onları dönüştürür ve tarihin dağıtma eğiliminde olduğunu yeniden birleştirir. Bu kavram, Müjde’nin tek hakikatinin farklı açılardan yansıdığı çok yönlü bir polihedron (çokyüzlü) imgesiyle de açıklanabilir.Krş. a.g.e., 236: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1115; Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 215: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1045-1046.

26. Hem tek hem de çeşitli olan hakikate açıklığın bu tutumu, Kilise’nin katolikliğini derinden ifade eder; çünkü Kilise bütün insan ailesini kucaklar, ama aynı zamanda halkların ve kültürlerin somut durumlarının içine de dalmıştır. İkinci Vatikan Konsili, tam da bu katoliklik sayesinde “her parçanın kendi armağanlarını diğer parçalara ve bütün Kilise’ye kattığını”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Lumen Gentium Dogmatik Anayasası, 13: Acta Apostolicae Sedis 57 (1965), s. 17. bize hatırlatır. Böylece Kilise, hem bir bütün olarak hem de tek tek topluluklar olarak, karşılıklı bir alışveriş ve gitgide daha dolu bir paydaşlığa yönelik ortak çabalar sayesinde büyür. Buradan da Tanrı Halkı’nın yalnızca birçok halktan bir araya toplanmış olmadığı, aynı zamanda her biri birbirini desteklemeye ve zenginleştirmeye çağrılmış farklı işlevler, çağrılar, kültürler ve gelenekler aracılığıyla iç içe geçmiş olduğu sonucu çıkar. Bu bakış açısından Aziz VI. Paulus, tarihsel durumların büyük çeşitliliği karşısında, Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin her bağlamda geçerli tek bir yanıt önerebileceğini düşünmenin gerçekçi olmadığını kabul etmiştir.Krş. Aziz VI. Paulus, Octogesima Adveniens Apostolik Mektubu (14 Mayıs 1971), 4: Acta Apostolicae Sedis 63 (1971), s. 403. Bu yüzden her Hristiyan topluluğunu kendi ülkesindeki gerçekliği açıklık ve sorumlulukla yorumlamaya davet etmiştir. Kilise’nin misyonunun evrenselliği ile yerel kökleri arasındaki verimli gerilim, onun yaşamının içsel bir yönüdür; çünkü Kilise bütün dünyayı kucaklarken her bağlamın özgül sorunlarını Müjde’nin biçim kazandığı gerçek ortam olarak ele alır.

27. Şimdiye kadar söylenenlerin ışığında Kilise’nin Sosyal Öğretisi daha sahici bir biçimde görülebilir. O, uygulanacak ilke ve normlardan oluşan bir el kitabı değil, ortak bir ayırt etme sürecidir. Müjde’nin ebedî hakikati ile tarihin soruları arasındaki karşılaşmadan doğar. Zamanın işaretlerinin kendisine meydan okumasına izin verir ve bilimin, kültürün ve insan deneyiminin katkılarından beslenir. Bu nedenle, kardeşlerimizin onuru çiğnendiğinde, siyaset insanlığın trajedileriyle ilgilenmekte başarısız olduğunda, ekonomi kişiye karşı döndüğünde ya da bilim kendi yetki alanının sınırlarını aştığında,Krş. Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 243: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1118. Kilise, diğer Hristiyan mezhepleri ve başka dinlerin inananlarıyla birlikte, egemen olmak için değil, paydaşlığı geliştirmek için sesini duyurmalıdır. Bu şekilde anlaşıldığında Sosyal Öğreti, tarih içinde bir paydaşlık teolojisine, beden almış Söz’ün diyalog, anımsama ve peygamberlik aracılığıyla var olmayı sürdürdüğü bir tarihin teolojisine dönüşür.

XIII. Leo’dan Günümüze Sosyal Öğreti’nin Gelişimi

28. Kilise’nin tarih içinde bulunma ve dünyayla diyaloğa girme biçimini ana hatlarıyla ortaya koyduktan sonra, şimdi on dokuzuncu yüzyıldan günümüze büyük toplumsal dönüşümlere yanıt vermiş olan Magisterium’da Sosyal Öğreti’nin gelişimini ele almak istiyorum. Doğal olarak, temel ilkeleri Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti’nde sunulmuş ve yakın dönem Magisterium öğretisi tarafından daha da derinlemesine incelenmiş olan bu öğretinin bütün zenginliğini hakkıyla ele alamam. Merhum saygıdeğer seleflerimin ansiklikallerinde, özellikle de Laudato Si’ ve Fratelli Tutti’de geliştirilmiş olan her şeyi sistematik olarak inceleyemem. Bununla birlikte, bu metnin söz konusu gelenekle nasıl bir süreklilik içinde bulunduğunu göstermek için bazı temel noktaları vurgulayacağım. Ayrıca bu gelenek içinde, insan kişisine ve topluma ilişkin açınlanmış hakikatlerin değişmez çekirdeğinin, tarihsel durumları dinlemeye ve güncel sorunlara yanıt vermeye yönelik yenilenmiş bir yetiyle nasıl sürekli olarak iç içe geçtiğini vurgulamak istiyorum. Şimdi bu gelişimin, Rerum Novarum Ansiklikali’nin başlattığı dönemden başlayarak bazı önemli aşamalarını gözden geçireceğim.

Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin İlk Aşamaları

29. Bugün “Kilise’nin Sosyal Öğretisi” dediğimiz şey, modern çağın kendiliğinden bir ürünü değildir. Aksine, Kutsal Yazılar’a, Kilise Babaları’na ve Orta Çağ’ın ve modern çağın teolojik ve hukuki gelişmelerine kök salmış, toplum içindeki yaşama ilişkin uzun bir kilisesel düşünme geleneğinin benimsenmesinin ve yapılandırılmasının meyvesidir. “Kilise’nin Sosyal Öğretisi” ifadesi 1950’de XII. Pius tarafından ortaya konmuş olsa da,Krş. XII. Pius, Menti Nostrae Apostolik Öğüdü (23 Eylül 1950): Acta Apostolicae Sedis 42 (1950), s. 657-702. içeriği XIII. Leo’nun Rerum Novarum Ansiklikali’yle birlikte organik bir sosyal öğreti corpus’u olarak biçimlenmeye başlamıştır. Kendi zamanının “yeni şeyleri” ile, yani sermaye ile emek arasındaki çatışma, işgücü sorunu ve ekonomik ve toplumsal dönüşümlerle karşı karşıya kalan XIII. Leo, kendini yalnızca huzursuzluğu kabul etmekle sınırlamamış, bu durumları Kilise’nin pastoral misyonu için bir alan olarak görmüştür. Onları titiz bir ayırt etmeye tabi tutmuş, nedenlerini ve olası çözümlerini Müjde’nin ve Tanrı’nın suretinde yaratılmış insan kişisine ilişkin bütüncül bir görüşün ışığında aydınlatmıştır. Aziz II. İoannes Paulus bu yaklaşımı Sosyal Öğreti’nin “kalıcı bir paradigması”Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 5: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 799. olarak görmüştür: Kilise’nin tarihsel değişimler karşısında toplumsal gerçeklikleri inceleme, bunlar hakkında görüş bildirme ve adil çözümler bulmak için yollar gösterme hakkını ve görevini kullandığı örnek bir uygulama. Bu şekilde imanın kalıcı içerikleri ve kadim kilisesel bilgelik, Müjde’ye sadık kalırken her çağın “yeni şeylerine” yanıt olarak büyüyen yaşayan bir öğretide ifadesini bulur.

30. XIII. Leo’nun Rerum Novarum Ansiklikali, Kilise’nin sosyal öğretisinin gelişiminde bir dönüm noktası oluşturur. Belge, emeğin ve işçilerin onurunu düşüncesinin ön sırasına yerleştirir; kişinin kendisi ve ailesi için adil bir ücret hakkını teyit eder; kişilerin sermayeden ve kârdan önce gelen temel bir değere sahip olduğunu kabul eder; özel mülkiyeti vazgeçilmez toplumsal işleviyle birlikte savunur; işçi derneklerini takdir eder ve sınıf mücadelesi zihniyetine bir seçenek olarak toplumun farklı bileşenleri arasında işbirliği biçimleri önerir. O hâlde XI. Pius’un onu Hristiyan toplumsal eyleminin “Magna Carta’sı”XI. Pius, Quadragesimo Anno Ansiklikali (15 Mayıs 1931), 39: Acta Apostolicae Sedis 23 (1931), s. 189; krş. XII. Pius, “Rerum Novarum”un 50. Yıl Dönümü Vesilesiyle Radyo Mesajı: Acta Apostolicae Sedis 33 (1941), s. 198. olarak tanımlaması şaşırtıcı değildir. Rerum Novarum’da Kilise’nin insan kişisine ve toplum içindeki yaşama ilişkin kadim bilgeliği, sanayi çağına yanıt verebilecek ve sonraki on yıllarda daha da geliştirilecek olan Sosyal Öğreti için ilk büyük sistematik çerçeveyi sunabilecek yeni bir biçim kazanmıştır. XIII. Leo’nun betimlediği tarihsel koşulların birçoğu değişmiş olsa da, en az iki kavrayış bugün de son derece günceldir: yalnızca finansa ya da verimliliğe odaklanan her türlü zihniyet karşısında insan emeğinin önceliği (ve bunun sonucu olarak sömürüye en açık kişilere ve ailelere gösterilen ilgi) ve Müjde’yi duyurmak ile daha adil bir toplumsal düzenin peşinden gitmek arasındaki ayrılmaz bağ. Rerum Novarum böylece, insan toplumunun yapılarını da etkilemeyen sahici bir müjdeleme olmadığını bize hatırlatmayı sürdürmektedir.

31. XI. Pius’un Quadragesimo Anno Ansiklikali 1931’de, Rerum Novarum’un kırkıncı yıl dönümünde, büyük bir küresel ekonomik krizin doruğunda yayımlanmış ve Kilise’nin sosyal öğretisinde ileri bir adım oluşturmuştur. Ansiklikal, kendini “işgücü sorunu”nu ele almakla sınırlamak yerine odağını ekonomik ve siyasal düzenin bütünsel yapısını kapsayacak biçimde genişletmiştir. Ekonomik gücün birkaç kişinin elinde toplanmasını kınar; hem sınırsız rekabeti hem de bireyin özgürlüğünü ve sorumluluğunu zayıflatan kolektivist tasarıları eleştirir; işçilerin örgütlenme hakkını güçlü bir biçimde teyit eder ve ücretlerin yalnızca performansla değil, işçilerin ve ailelerinin ihtiyaçlarıyla da orantılı olması gerekliliğini yineler. Bu çerçeve içinde XI. Pius, Sosyal Öğreti’nin temel taşlarından biri olacak olan ikincillik ilkesini sistematik olarak formüle etmiştir. Bu ilkeye göre bireyler, aileler, ara kuruluşlar ve yerel topluluklar tarafından yerine getirilebilecek olan her şey, daha üst düzeydeki otoriteler tarafından yerine getirilmemelidir. Bu katkıların yanı sıra XI. Pius, Magisterium’unun çeşitli müdahalelerinde, Non Abbiamo Bisogno ve Mit Brennender Sorge ansiklikallerinden Divini Redemptoris’e kadar, özel mülkiyetin toplumsal işlevini açıkça hatırlatmış ve kişinin onurunu aşağılayan, toplum içindeki yaşamı boğan, Devlet’i hak ettiği değerin üzerine çıkaran ve ırka göre ayrımcılık yapan totalitarizm biçimlerini kınamıştır.Non Abbiamo Bisogno (1931) İtalyan faşizmine, Mit Brennender Sorge (1937) Nasyonal Sosyalizme, Divini Redemptoris (1937) ise ateist komünizme karşı yayımlanmıştır; bu nedenle ilk ikisi Latince değil, sırasıyla İtalyanca ve Almanca kaleme alınmıştır. Onun sosyal öğretisinin en az üç kavrayışı bugün özellikle günceldir: adaletsizliğin yalnızca bireysel davranışları değil, ekonomik ve kurumsal yapıları da ilgilendirdiği bilinci; gücün daha fazla merkezileştirilmesinden kaçınırken dernek ve topluluk dokusunun güçlendirilmesini talep eden ikincillik ilkesinin önemi ve emeğin onuru, adil ücret ve ailelerin onurlu bir yaşam sürmesinin gerçek olanağı arasındaki bağ.

32. İkinci Dünya Savaşı’nın trajik bağlamında ve onu izleyen yeniden yapılanma yıllarında, XII. Pius’un öğretileri Sosyal Öğreti’nin gelişimine önemli bir katkıda bulunmuştur. Bu, özellikle adalet, barış ve insan onurunun tanınması üzerine kurulu bir uluslararası düzenin çerçevesini ana hatlarıyla çizdiği Noel radyo mesajları için geçerlidir. Papa bu mesajlarda, bireylerin ve devletlerin çıkarlarından önce gelen ve hem ulusların iç yaşamını hem de karşılıklı ilişkilerini düzenlemesi gereken nesnel ilkeler bütünü olarak anlaşılan doğal yasaya başvurmaya dayalı olarak toplumla bir diyalog önermiştir. XII. Pius, ekonomik ve toplumsal düzende meslek kuruluşlarına, işçi sendikalarına ve çeşitli ara kuruluşlara da belirleyici bir rol atfetmiştir. Toplumun bu örgütlü biçimlerini sivil dengenin ve ortak iyinin korunmasının vazgeçilmez bir güvencesi olarak tanımıştır. Güç istismarına karşı korunmak için sağlam bir hukukun üstünlüğü gerekliliğini teyit etmiş ve demokrasiyi otoritenin gereği gibi kullanılmasını sağlamanın bir aracı olarak tanımıştır. Aynı zamanda hukuku yarara ya da kuvvete dayandırmaya yönelik her girişime karşı uyarmış, en güçlünün çıkarıyla yönetilen bir uluslararası düzenin daha zayıf halkları baskıya maruz bıraktığını ve uluslar arasındaki güveni temelden sarstığını hatırlatmıştır. Son olarak XII. Pius, ülkeler arasındaki derin ekonomik dengesizlikleri çatışmaları besleyen etkenlerden biri olarak belirlemiştir.Krş. XII. Pius, Kutsal Kardinaller Heyeti’ne ve Roma Prelatürü’ne Konuşma (24 Aralık 1940): Acta Apostolicae Sedis 33 (1941), s. 13. Bugün yeni küresel güç biçimleri ve artan eşitsizliklerle belirginleşen kendi zamanımız için üç yönerge özellikle önemini korumaktadır: hukukun çıkarlardan önce gelmesi gerekliliği; ekonomik eşitsizliklerin gerilim ve şiddet için bir üreme alanı olduğu bilinci ve birey ile Devlet arasında aracılık yapabilecek bir dernekler ağının zorunluluğu. Bu yönergeler, Sosyal Öğreti’nin küreselleşmenin dinamiklerini yorumlamasını ve daha adil ve barışçıl bir uluslararası düzeni geliştirmesini sağlayan önemli ölçütler sunmayı sürdürmektedir.

İkinci Vatikan Konsili Yılları

33. Kilise’nin sosyal öğretisinde yeni bir evre, toplumsal sorunların küresel boyutuna ve haklar diline daha fazla vurgu yapan Aziz XXIII. İoannes ile başlamıştır. O, Mater et Magistra’da Hristiyan imanını göğü ve yeri birleştirebilecek bir ışık olarak sunmuştur. Kilise’nin birincil misyonu kutsallaştırma ve ebedî iyilerin duyurulması olsa da, insanların gündelik yaşamlarının somut ihtiyaçlarını ihmal etmediğini ve her hakiki insani iyilikle ilgilendiğini hatırlatmıştır.Krş. Aziz XXIII. İoannes, Mater et Magistra Ansiklikali (15 Mayıs 1961), 2-3: Acta Apostolicae Sedis 53 (1961), s. 402. İnsanlığa ilişkin bu bütünleşik görüşe dayanarak XXIII. İoannes, toplumsal yaşamın, kendilerini örgütlemeye ve birlikte çalışmaya çağrılmış olan yurttaşların ve grupların girişimi ile bireylerin özgürlüğünü ve sorumluluğunu boğmadan eşgüdüm sağlaması ve destek vermesi gereken Devlet’in eylemi arasında bir denge gerektirdiğini vurgulamıştır. Dolayısıyla emeğin adil karşılığına, işçilerin katılımına ve ülkeler arasındaki artan eşitsizliklere dikkat çekmiştir. Birkaç yıl sonra Pacem in Terris’te XXIII. İoannes ilk kez yalnızca inanlılara değil, iyi niyetli bütün insanlara da seslenmiş, kişinin onurunu temel hak ve ödevlerin tanınmasına organik olarak bağlamış ve topluma, uluslararası düzeyde de, hakikat, adalet, sevgi ve özgürlük üzerine kurulu bir yön önermiştir.Krş. Aziz XXIII. İoannes, Pacem in Terris Ansiklikali (11 Nisan 1963), 87: Acta Apostolicae Sedis 55 (1963), s. 301. Yaygın çatışmalarla ve küresel karşılıklı bağımlılığın yeni biçimleriyle belirginleşen günümüzde, onun düşüncesinin şu yönleri özellikle önemini korumaktadır: çağrısının evrensel bakış açısı; ortak bir çerçeve olarak insan haklarına yaptığı gönderme ve kalıcı barışın her kişinin onurundan esinlenen kurumlar ve halklar arası ilişkiler gerektirdiğine dair kanaati.

34. İkinci Vatikan Konsili, Kilise’nin çağdaş dünyada kendini anlayışında bir dönüm noktası olmuştur. Konsil, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası’nda insanlığa yakın, dünyayla ilişki içinde ve soyut kavramlar yerine tarihsel durumların somut gerçekliği üzerine düşünmeye kendini adamış bir Kilise imgesi sunmuştur. Metin evlilik ve aile, ekonomik ve toplumsal yaşam, siyasal topluluk, savaş ve barış gibi büyük konuları ele alır. Ekonomik ve kurumsal yapıların ancak kişinin bütüncül gelişimine hizmet ettikleri ve herkesin sorumlu katılımını geliştirdikleri ölçüde adil olduklarında ısrar eder.Krş. İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 26: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1046-1047. Bu konsil belgesinin Kilise’nin Sosyal Öğretisi açısından önemi yalnızca tematik düşünce için ufuklar açmış olmasında değil, aynı zamanda tarihsel değişimleri Müjde’nin ve insan uzmanlığının rehberliğinde yorumlamaya bizi davet eden ayırt etme yönteminde yatar. Bu yaklaşım, dünyayla diyaloğun Kilise için taktiksel bir seçim değil, misyonunun somut bir ifadesi olduğunu ortaya koyar; çünkü Müjde, maya gibi, toplumun yapılarını içeriden dönüştürebilir ve daha büyük bir insanlığa doğru yollar açabilir. Dignitatis Humanae Bildirgesi de aynı bağlam içinde değerlendirilebilir. Konsil burada din özgürlüğünün, insanların vicdanlarına aykırı davranmaya zorlanmalarını ya da hakikati hem özel hem de kamusal olarak aramaktan ve ikrar etmekten alıkonulmalarını önlemek üzere hukuk tarafından güvence altına alınması gereken, insan onuruna dayalı temel bir hak olduğunu kabul etmiştir.Krş. İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Dignitatis Humanae Bildirgesi, 2: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 930-931. Bu ilke bugün son derece günceldir ve Sosyal Öğreti’ye bireyleri korumak ve çoğulcu ve barışçıl toplumlar inşa etmek için belirleyici ölçütler sağlamayı sürdürmektedir.

35. Aziz VI. Paulus’un papalığı döneminde, salt savaşın yokluğuna indirgenmeyen, bütüncül insani gelişme kapsamında biçimlenen bir barış anlayışı ortaya çıkmıştır. O, Populorum Progressio’da gelişmeyi daha az insani yaşam koşullarından daha insani yaşam koşullarına bir geçiş olarak betimlemiştir. Ayrıca onu “her insanı ve bütün insanı”Aziz VI. Paulus, Populorum Progressio Ansiklikali (26 Mart 1967), 14: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 264. ilgilendiren, yani kişinin her boyutunu ve istisnasız bütün insanları ilgilendiren bir süreç olarak anlamıştır. Bu nedenle VI. Paulus, bu şekilde anlaşılan gelişmenin gerçekte “barışın yeni adı”A.g.e., 76: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 299. olduğunu ileri sürebilmiştir; çünkü bu gelişme adaletsizliğin ve çatışmanın köklerini kazımayı ve herkes için daha onurlu bir yaşam olanakları yaratmayı amaçlar. Iustitia et PaxLat. “Adalet ve Barış”. Papalık Komisyonu’nun kurulması da bu ışıkta, zengin ve yoksul ülkeler arasındaki büyüyen uçurum ve herkes için gerçekten daha insani yaşam koşullarını geliştiren politikaların gerekliliği göz önünde bulundurularak, bu kavrayışa kilisesel ve uluslararası düzeyde kalıcı bir biçim verme girişimi olarak görülmelidir.

36. VI. Paulus, Rerum Novarum’un sekseninci yıl dönümü vesilesiyle kaleme aldığı Octogesima Adveniens’te bu bakış açısını kentleşmeyle, yeni yoksulluk biçimleriyle ve bireylerin ve toplulukların geleceğini sorgulatan hızlı kültürel değişimlerle belirginleşen sanayi sonrası topluma uygulamıştır. VI. Paulus, Müjde’nin bizimkinden çok farklı bir tarihsel ve kültürel bağlamda duyurulmuş, yazılmış ve yaşanmış olmasına karşın iletisinin “eskimiş” olmadığına inanıyordu.Krş. Aziz VI. Paulus, Octogesima Adveniens Apostolik Mektubu (14 Mayıs 1971), 4-7: Acta Apostolicae Sedis 63 (1971), s. 404-406. Aksine Müjde, bugün de ekonomik, siyasal ve kültürel seçimlere yön verebilecek bir insan kişisi, ilişkiler, otorite ve ortak iyi görüşü sunar. Başka bir deyişle Müjde güncelliğini korur, çünkü sürekli değişen durumlarda neyin insanlaştırdığını ya da insanlıktan çıkardığını, neyin özgürleştirdiğini ya da ezdiğini tanımak için ölçütler sağlar. Kilise’nin Sosyal Öğretisi için VI. Paulus’un en çok şey talep eden mirası tam da şudur: Dünyada insan onuruna yaraşır gelişmenin dışında bırakılmış insanlar bulunduğu sürece, Hristiyan topluluğu barışın kuramsal bir duyurusuyla yetinemez. Aksine, insanların kenara itildiği yerden başlayarak, II. İoannes Paulus’un daha sonra hatırlatacağı gibi gerçek birer “günah yapıları”Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 36: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 561. hâline gelebilen ekonomik ve siyasal yapılar hakkında Müjde’nin yargıda bulunmasına izin vermelidir. Bunun sonucunda hiçbir kişi ya da halk, gelişme süreçlerinde gözden çıkarılabilir olarak muamele görmeyecektir.

Yakın Dönem Magisterium

37. Aziz II. İoannes Paulus’un zengin sosyal öğretisi, yirminci yüzyılın büyük ideolojik sistemlerinin krizi ile ekonomik küreselleşmenin başlangıcının kesiştiği noktada yer alır. Rerum Novarum’un yayımlanmasından doksan yıl sonra kaleme alınan Laborem Exercens Ansiklikali, emek üzerine düşünce için yeni bir yol açmıştır. Ansiklikal, adil ücretleri bütün sosyoekonomik sistemin adilliğini doğrulamanın somut aracı olarak sunar; çünkü bunlar işçiye bir kişi olarak mı, yoksa yalnızca bir üretim maliyeti olarak mı davranıldığını açığa vurur.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Laborem Exercens Ansiklikali (14 Eylül 1981), 19: Acta Apostolicae Sedis 73 (1981), s. 625-629. Emek, yalnızca ele alınması gereken bir sorun ya da gelir elde etme aracı olarak değil, kişi için temel bir iyilik, ekonomik etkinliğin bir ilkesi ve bütün toplumsal sorunun anahtarı olarak görülür. İnsan emek aracılığıyla özgürlüğünü, yaratıcılığını ve işbirliği yetisini devreye sokar ve toplumun kültürel ve ahlaki yükselişine katkıda bulunur.Krş. a.g.e., 10: Acta Apostolicae Sedis 73 (1981), s. 600-602. Bunun ışığında, çeşitli iş güvencesizliği türleri, parçalı kariyer yolları ve otomasyon yalnızca verimlilik açısından değil, işçinin onuru, yeterli ücret hakkı ve topluma katılmanın gerçek olanağı ile ilişkili olarak değerlendirilmelidir.

38. II. İoannes Paulus, Populorum Progressio’nun yirminci yıl dönümünü anan Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali ile azgelişmişlik belasını yeniden ele almıştır. Yoksul halkların ekonomik gelişmesini hızlandırmaya ve sanayileşme süreçlerinde onlara yardım etmeye yönelik çok sayıda girişimin başarısızlığını kabul etmiş, dünyanın Kuzeyi ile Güneyi arasında süregiden ve hatta genişleyen uçuruma dikkat çekmiştir.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 14: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 526-528. Ayrıca en güçlü ekonomiler tarafından yönetilen ve daha zayıf ekonomileri boğarken yapısal olarak kendi çıkarlarını kayıran ekonomik, mali ve ticari mekanizmaları kınamış ve bunların yalnızca teknik değil, ciddi bir etik incelemeye tabi tutulmasını istemiştir.Krş. a.g.e., 16: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 531. Bu bağlamda dayanışma, bireyler, halklar ve uluslar arasında somut ve ortak bir sorumluluk, VI. Paulus’un önerdiği “sevgi uygarlığına” yönelmiş bir toplumsal dostluk ya da siyasal sevgi biçimi olarak anlaşılmıştır.Krş. a.g.e., 31-33: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 555-559.

39. Rerum Novarum’un yüzüncü yılında yayımlanan Centesimus Annus Ansiklikali, Sovyet sisteminin çöküşü ile demokrasinin ve piyasa ekonomisinin yükselişi üzerine bir düşünce sunmuştur. Aziz II. İoannes Paulus, XII. Pius’un, Kilise’nin demokrasiye, yurttaşların etkin katılımını güvence altına aldığı, onların yöneticilerini seçmelerini ve barışçıl bir biçimde değiştirmelerini sağladığı ve gücün kısmi ya da ideolojik çıkarlarla hareket eden küçük seçkin grupların tekeline girmesini önlediği ölçüde değer verdiğine ilişkin iletisini yinelemiştir.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 46: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 850-851. Aynı şekilde Kilise, piyasanın ve özel girişimin olumlu potansiyelini ancak bunlar ahlak yasasına tabi kaldıkları ve en kırılgan olanları kâr mantığına feda etmeksizin dayanışma ilkesiyle yönlendirildikleri takdirde kabul eder.Krş. a.g.e., 42: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 844-846. Bu, Kilise’nin Sosyal Öğretisi’ne özellikle güncel bir miras ekler. Emeğin onuru, halklar arası dayanışma ve demokrasi ile piyasa ekonomisinin eleştirel bir değerlendirmesi arasındaki bağın teyit edilmesi, yeni sömürü ve dışlama biçimlerini ve siyasal temsildeki krizleri değerlendirmek için ölçütler sağlamayı sürdürmektedir.

40. Papa XVI. Benedictus, sosyal ansiklikali Caritas in Veritate’de Populorum Progressio’da sunulan gelişme kavramını küreselleşmenin ışığında yorumlayarak yeniden değerlendirmeye ve genişletmeye çalışmıştır. Böyle bir gelişmenin “herkesin yararına olan ve gerçekten sürdürülebilir, gerçek bir büyümeye”XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 21: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 656. dönüşmesi gerektiğini belirtmiştir. Yani gerçekten kapsayıcı olan ve yaratılışın sınırlarına saygı gösteren bir ekonomik ilerlemeye. Bununla birlikte, zengin ülkelerde yeni yoksulluk türlerinin ve eşi görülmemiş dışlama biçimlerinin ortaya çıktığını, daha yoksul bölgelerde ise küçük azınlıkların insanlıktan çıkarıcı yoksulluk durumlarının yanı başında tüketimci bir bolluk içinde yaşadığını yeniden teyit etmiştir.Krş. a.g.e., 22: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 657. Buna ek olarak, sermayenin ve üretim araçlarının büyük bir hareketliliğiyle belirginleşen yeni küresel ekonomik ve mali sistemin, devletlerin siyasal gücünü ve ekonomik süreçleri etkileme yeteneklerini azalttığını gözlemlemiştir.Krş. a.g.e., 24: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 658-659. Bu yüzden XVI. Benedictus, ekonomik etkinliğin toplumsal sorunları yalnızca ticari zihniyetin yaygınlaştırılması yoluyla çözme iddiasında bulunamayacağını, aksine siyasal topluluğun kendine özgü ve yeri doldurulamaz bir sorumluluk taşıdığı ortak iyiye yönelik olarak düzenlenmesi gerektiğini yinelemiştir.Krş. a.g.e., 36: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 671-672.

41. XVI. Benedictus, çözümlemesinin merkezine sevgiyi yerleştirmiş ve her zaman hakikatle birleşmiş olması koşuluyla sevginin “Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin kalbinde”A.g.e., 2: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 642. bulunduğunu belirtmiştir. Tam da toplumsal, hukuki, siyasal ve ekonomik alanlar içinde ahlaki önemi bir kenara itme eğilimi bulunduğunu da kaygıyla not etmiştir. Onun katkısının özgünlüğü, gelişmenin, adaletin, kurumların ve piyasanın tarafsız gerçeklikler değil, hakikat içindeki sevginin tarihsel ifadesini bulması gereken alanlar olduğunu göstermesinde yatar. Bu öğreti, artan eşitsizlikler, finans piyasalarındaki baskılar, çevre krizi ve siyasete duyulan güvensizlik ışığında bugün özellikle günceldir. Her gelişme modelini kapsayıcı ve sürdürülebilir olma yeteneğine göre değerlendirmeye, ekonomi ile siyaset arasındaki ilişkiyi ortak iyi üzerine yeniden inşa etmeye ve sevginin kamusal yaşamdaki eleştirel ve üretken rolünü kabul etmeye bir davet niteliğindedir.

42. Papa Franciscus’un sosyal öğretisi, bizi tarihe insani umutların ve kırılganlıkların merceğinden bakmaya ve bunları Müjde ile diyaloğa sokmaya davet eden Gaudium et Spes’in çizgisinde gelişir. Bu yaklaşım, Hristiyan duyurusunun içsel bir toplumsal boyutu olduğunu belirttiği ve yoksulların, göçmenlerin ve yeni kölelik biçimlerinin kurbanlarının feryadını dinleyebilen bir Kilise çağrısında bulunduğu Evangelii Gaudium’da özellikle açık bir biçimde ortaya çıkar. Franciscus’un sinodal bir Kilise, yani “birlikte yürüyen”, zamanın işaretlerini Müjde’nin ışığında okumaya çalışan ve tarihi paylaştığı yoksullar tarafından müjdelenmeye kendini bırakan bir Kilise konusundaki ısrarı da bu bakış açısına uyar.Krş. Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 198: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1103.

43. Franciscus, Laudato Si’’de çevre krizini bir sosyal ansiklikalde ilk kez kapsamlı ve sistematik biçimde ele almış ve bunun yalıtılmış bir sorun değil, çağdaş sosyoekonomik krizin ekolojik yönü olduğunu göstermiştir. Onun bütüncül ekoloji önerisi, ortak evimize özeni yoksullar için öncelikli tercihle birleştirmiş ve “yeryüzünün feryadı ile yoksulların feryadının”Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 49: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 866. birbirinden ayrılamayacağını güçlü bir biçimde teyit etmiştir. Bu ışıkta malların evrensel amacı ön plana çıkarılmış; bunun yanında her şeyi egemenlik altına alınacak bir nesneye indirgemeye çalışan teknokratik paradigmanın eleştirisi, atık zihniyetinin tehdit ettiği insan emeğinin savunulması ve kuşaklar arası adalet gerekliliği de vurgulanmıştır. Son olarak, siyaset ve finans alanlarında çalışanlar arasında, hiçbirinin kendine gönderimli hâle gelmemesi için gerçek bir diyaloğu savunmuştur.

44. Toplumsal dokunun çözülmesi, “parça parça yürütülen bir dünya savaşı”, bireyci küreselleşme ve salgının topluluk bağları üzerindeki etkisi karşısında Franciscus, Fratelli Tutti’de toplumsal dostluğu ve evrensel kardeşliği seçen bir insanlık düşünü yeniden canlandırmaya çalışmıştır. Bir karşılaşma kültürü, ortak iyiyi arayabilecek “daha iyi bir siyaset”, uzlaşma yolları ve “herkes için toprak, konut ve iş” güvence altına alan bir dünya önermiştir.Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 127: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1013. Son olarak Dilexit Nos’ta bu önemli toplumsal çabaların Mesih’le kişisel bir ilişkiden ayrılamayacağını göstermiştir. Tanrı sözüne dönerek, İsa’nın yüreğinin sevgisine verilebilecek en gerçek yanıtın kardeşlerimize yönelik somut sevgi olduğunu bize hatırlatmış ve “sevgiye sevgiyle karşılık vermemiz için bundan daha büyük bir yol bulunmadığını”Franciscus, Dilexit Nos Ansiklikali (24 Ekim 2024), 167: Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 1421. teyit etmiştir.

Tarihi İmanın Işığında Yorumlamak

45. Bu tarihsel genel bakış göz önünde bulundurulduğunda, Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin bir masa başında tasarlanmış bir projenin sonucu değil, her papanın, İkinci Vatikan Konsili ile birlikte, kendi döneminin “yeni şeyleri” ışığında eşsiz bir katkıda bulunduğu sabırlı bir sürecin ürünü olduğu açıktır. Her biri, kendi zamanının zorluklarına yanıt olarak tarihsel değişimleri Müjde’ye göre yorumlamış ve tek bir mirasın farklı yönlerini gün ışığına çıkarmıştır: kişinin onuru, emeğin değeri, malların evrensel amacı, dayanışma ve ikincillik, yaratılışa özen ve barışın ve kardeşliğin merkezîliği. Sonuç, farklı vurgularla, giderek derinleşen kavrayışlarla ve kimi zaman öncekiyle kopuşa yol açmayan, tersine onun içerimlerinin olgunlaşmasını sağlayan bakış açısı değişiklikleriyle belirginleşen, her zaman doğrusal olmasa da uyumlu bir gelişmedir. Bugün ortak ilke ve ölçütlerden oluşan bir corpus’tan söz edebiliyorsak, bunun nedeni tarihin imana dayalı bu yorumunun hiçbir zaman kesintiye uğramamış ve her kuşağın ortaya koyduğu meydan okumalara her zaman açık kalmış olmasıdır. Şimdi, inanlıların kişisel ve kamusal yaşamlarındaki ayırt etmelerine yön veren Sosyal Öğreti’nin büyük ilkelerine, onların iç tutarlılığını ve zamanımıza yön verme kapasitesini daha etkili bir biçimde kavramak amacıyla dikkatimizi çevirmek istiyorum.

İkinci Bölüm: Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin Temelleri ve İlkeleri

46. Kilise’nin Sosyal Öğretisi tarihle, kültürlerle ve bilimlerle diyalog içindeki yaşayan bir gerçekliktir. Aynı zamanda değişmez hakikatlerden oluşan bir çekirdeği de içinde muhafaza eder. Bu nedenle, bugün de inanlıların kişisel ve toplumsal yaşamlarına yön verebilecek bir bilgelik biçimi olarak görülebilir. Bu ikinci bölümde, özellikle insan kişisinin doğuştan gelen onuru göz önünde bulundurularak, zamanımızın “yeni şeylerini” yorumlamamıza yardım edecek olan Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin bazı temelleri ve ilkeleri üzerinde durmak istiyorum. Yapay zekâ çağında insan kişisini korumak için bugün ortak iyi, malların evrensel amacı, ikincillik, dayanışma ve sosyal adalet üzerine bir kez daha düşünmemiz gerektiğine inanıyorum. Bu ilkeler arasında uyumlu bir ilişki kurulabilmesi için, birbirleriyle nasıl ilişkili olduklarının ve birbirlerini nasıl tamamladıklarının açıkça görülebileceği biçimde birlikte ele alınmaları gerektiğine eminim.

47. Bu düşünceleri sunarken umudum, her şeyden önce laik inanlıların ve iyi niyetli insanların söz konusu ilkeleri gündelik yaşamlarında, aile ilişkilerinde, işlerinde ve topluma katılımlarında hayata geçirme görevlerini yeniden keşfetmelerine yardım etmektir. Böylece Tanrı’nın sevgisini yaşamın somut olaylarında cisimleştirme amacından esinlenmeye kendilerini bırakacaklardır. Aynı zamanda akademik kurumları ve üniversiteleri bu ilkelere yeni bir ivme kazandırmaya ve onları dijital devrimi ele almada güncel ve etkili olacak biçimde uygulamaya teşvik etmek istiyorum. Bu şekilde teolojik ve felsefi araştırma, Kilise’nin pastoral yolculuğunu daha derinlemesine inceleyebilecek ve destekleyebilecek, inanlıların vicdanlarını aydınlatma ve toplumlarımızın yaşamını daha adil ve kardeşçe kılma çabalarına yön verme konusundaki Magisterium görevine katkıda bulunabilecektir.

Sosyal Öğreti’nin Temelleri

İnsan Kişisi: Üçlü Birlik Tanrısı’nın Sureti

48. Kilise’nin Sosyal Öğretisi bizi imanımızın tam kalbine götürür: İsa Mesih’te açınlanmış olan, kişilerin, yani Baba’nın, Oğul’un ve Kutsal Ruh’un paydaşlığı olarak ilişki içindeki sevginin ta kendisi olan ve kendini karşılıklı olarak armağan etmede ve dünyayla paylaşmada ifade bulan yaşayan Tanrı’nın gizemine.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, Vatikan 2004, 32. Konsil’in hatırlattığı gibi, insan kişileri Tanrı’yla paydaşlığa çağrılmışlardır ve “gerçek benliklerini ancak kendilerini içtenlikle armağan etmekle tam olarak bulabilirler.”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 24: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1045. Gerçekten de onların en derin çağrısı, alınan ve paylaşılan sevginin Üçlü Birlik’e özgü dinamiğine girmektir.

49. Eğer Sevgi olarak Tanrı’nın gizemi Sosyal Öğreti’nin kaynağıysa, onun en somut ifadesini beden almış Söz olan İsa Mesih’in yüzünde görürüz. Tanrı’nın Oğlu insan olarak tarihimize girer ve insan bedeni alır; kendisini Baba’ya ve Kutsal Ruh’a bağlayan sevgiyi de beraberinde getirir. O’nda “insanın gizemi gerçekten aydınlanır”;A.g.e., 22: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1042. çünkü O’nun insanlığı tamamen özgürdür, başkalarına açıktır, sağlıklı ve güzel ilişkiler kurabilir ve kendini bütünüyle armağan etmeye adanmıştır. O’na iman edenler, O’nun çilesinin, ölümünün ve dirilişinin gizemiyle başlayan büyük yenilenme işine katılır ve bütün erkek ve kadınları kardeş olarak, tek bir Baba’nın çocukları olarak kucaklamayı öğrenerek Tanrı’nın Krallığı’nın inşasında işbirliği yaparlar. Bu şekilde hem Müjde’nin duyurulması hem de Kutsal Ruh’un etkinliğiyle yönlendirilen Hristiyan yaşamı dünyada toplumsal sonuçlar doğurmaya yönelir.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 38.

50. Hristiyan insan kişisi anlayışının kalbinde, erkek ve kadınların Üçlü Birlik Tanrısı’nın suretinde ve benzerliğinde (krş. Yaratılış 1:26-27) yaratıldıklarına ilişkin büyük Kutsal Kitap ifadesi yer alır. İlişki için yaratılmış olan her insan kişisi, Tanrı’yla, başkalarıyla ve yaratılışla paydaşlığa girmek üzere Tanrı tarafından tasarlanmış ve istenmiştir. İnsan onuru, kişinin yeteneklerine, servetine ya da yaşamdaki konumuna, yaptığı doğru ya da yanlış seçimlere bağlı değildir; aksine, her kişiden önce gelen ve onu aşan, Tanrı’nın tükenmez sevgisinin bir ifadesi olarak bahşettiği bir armağandır. Dolayısıyla insan kişisi her zaman “Kilise’nin yolu”Aziz II. İoannes Paulus, Redemptor Hominis Ansiklikali (4 Mart 1979), 14: Acta Apostolicae Sedis 71 (1979), s. 284. ve bütüncül insani gelişmenin her sahici yolunun kalbi olarak kalır.Krş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 11: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 647-648.

Bütün İnsanların Eşit Onuru

51. Aziz II. İoannes Paulus şöyle demiştir: “İnsan kişisinin onuruna ve biricikliğine ve vicdanın yolculuğuna gösterilmesi gereken saygıya ilişkin bu artan duyarlılık, kuşkusuz modern kültürün olumlu kazanımlarından birini temsil eder.”Aziz II. İoannes Paulus, Veritatis Splendor Ansiklikali (6 Ağustos 1993), 31: Acta Apostolicae Sedis 85 (1993), s. 1159. Bu ifade, bütün kişilerin yüce onurunun, maddi şeyler üzerindeki üstünlüklerinin ve evrensel ve dokunulmaz hak ve ödevlerinin giderek daha çok tanındığını not etmiş olan İkinci Vatikan Konsili’nin daha önce çizdiği çizgiyi izler.Krş. İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 26: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1046-1047. İnsan onurunun takdir edilmesindeki bu artışın, bugünün dünyasındaki yeni ideolojilerin ya da çok güçlü çıkarların baskısıyla karartılmamasını sağlamak önemlidir. Bu ideolojiler arasında, her kişinin kendi değerini kazanması ya da haklı çıkarması gerektiğini ileri süren ve daha verimli ya da daha etkili olanlara daha büyük değer atfetmeye varan ideolojiyi özellikle sinsi buluyorum. Bu bakış açısından kişiler, sonunda sonuç elde etmenin bir aracına, kullanılacak ve sömürülecek bir kaynağa indirgenirler ve artık asla araçsallaştırılmaması gereken, kendi başına bir amaç olarak tanınmazlar. Oysa kişilerin değeri, başardıklarına ya da ürettiklerine bağlı değildir. Yalnızca insan olmaları sayesinde herkes için geçerli olan haklar vardır ve hiçbir insani güç bunları meşru olarak inkâr edemez ya da keyfî olarak sınırlayamaz.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 11: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 806-807.

52. Onurdan söz ettiğimizde sözcüğü her zaman aynı anlamda kullanmayız. Kimi zaman ahlaki onurdan, yani kişinin seçimlerini ve eylemlerini yönlendirme biçiminden söz ederiz. Kimi zaman da kişinin yaşam koşullarına ve toplumdan gördüğü somut saygıya işaret eden toplumsal onuru düşünürüz. Başka durumlarda varoluşsal onurdan, yani kişinin kendi değerini ve yaşamın değerini algılama biçiminden söz ederiz. Onurun bu yönleri artırılabilir ya da azaltılabilir. Bu kavramların yanı sıra ontolojik onurun daha derin ve daha önemli düzeyi de vardır. Bu, her insana yalnızca var olması, Tanrı tarafından istenmiş, yaratılmış ve sevilmiş olması sayesinde ait olan onurdur.Krş. İnanç Öğretisi Dikasteryumu, Dignitas Infinita Bildirgesi (2 Nisan 2024), 7: Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 592-593. Hiçbir günah, başarısızlık, aşağılanma ya da dışlanma, Tanrı’nın istediği ve varlığa çağırdığı bir insan yaşamının derin değerini azaltamaz.Krş. a.g.e., 8: Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 593-594.

53. Dolayısıyla her kişinin temel onuru ne edinilir ne de kazanılır; haklı çıkarılması da gerekmez. Yakın tarihli Dignitas Infinita Bildirgesi, Kilise’nin bu konudaki düşüncesinin bir özetini sunar: “Her insan kişisi, varlığının kendisine devredilemez biçimde dayanan ve kişinin karşılaşabileceği her koşulda, durumda ya da hâlde ve bunların ötesinde geçerliliğini koruyan sonsuz bir onura sahiptir”A.g.e., 1: Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 589-590.; başka bir deyişle, her zaman ve istisnasız. Her insanın onuru, Aziz II. İoannes Paulus’un belirttiği gibi,Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Osnabrück Katedrali’nde Engellilerle Birlikte Angelus Duası (16 Kasım 1980): Insegnamenti di Giovanni Paolo II, c. III/2, Vatikan 1980, s. 1232. iki nedenle sonsuz olarak nitelendirilebilir: birincisi, bizi kendisiyle dostluğa çağıran Tanrı’nın sevgisi sonsuz olduğu için; ikincisi, O’nun sevgisi mutlak olarak koşulsuz olduğu, yani sonsuza dek arasak bile onu silebilecek ya da inkâr edebilecek hiçbir şey bulamayacağımız için.

İnsan Haklarının Yüce Değeri

54. Kilise, “insan haklarının belirlenmesine ve ilan edilmesine yönelik hareketin, insan onurunun kaçınılmaz taleplerine etkili bir biçimde yanıt verme konusundaki en önemli girişimlerden biri olduğunu”Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 152. şükranla kabul eder. Bu bakımdan Aziz II. İoannes Paulus, Birleşmiş Milletler tarafından 10 Aralık 1948’de ilan edilen İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin zamanımızın insan vicdanının en yüksek ifadelerinden biri olmayı sürdürdüğünü belirtmiştir.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Birleşmiş Milletler 50. Genel Kurulu’na Konuşma (5 Ekim 1995), 2: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, c. XVIII/2, Vatikan 1998, s. 731. Beyanname, “insan soyunun uzun ve zorlu yolunda bir kilometre taşıdır.”Aziz II. İoannes Paulus, Birleşmiş Milletler 34. Genel Kurulu’na Konuşma (2 Ekim 1979), 7: Acta Apostolicae Sedis 71 (1979), s. 1148. Bu nedenle, Hristiyan bakış açısından insan hakları kişiye dışarıdan eklenmiş bir şey değil, uluslararası topluluğun korumaya ve geliştirmeye çağrıldığı içsel insan onurunun bir ifadesidir.

55. İnsan hakları dokunulmazdır, çünkü “insan kişisinde ve insan onurunda doğuştan bulunurlar.”Aziz II. İoannes Paulus, 32. Dünya Barış Günü Mesajı (1 Ocak 1999), 3: Acta Apostolicae Sedis 91 (1999), s. 379. Dolayısıyla evrenseldirler ve devredilemezler.Krş. Aziz XXIII. İoannes, Pacem in Terris Ansiklikali (11 Nisan 1963), 5: Acta Apostolicae Sedis 55 (1963), s. 259. Tam da her erkeğin ve kadının ortak onuruna dayandıkları için pratik sonuçları ve hukuki etkileri vardır; çünkü “aynı zamanda bunlara herkes tarafından, her yerde ve herkes için saygı gösterilmesi ödevini güvence altına almak için her şey yapılmadıkça, insan haklarını ilan etmek boşuna olurdu.”Aziz VI. Paulus, Uluslararası İnsan Hakları Konferansı’na Mesaj (15 Nisan 1968): Acta Apostolicae Sedis 60 (1968), s. 285. Bu hakların ilki, döllenmeden doğal sonuna kadar yaşam hakkıdır;Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Evangelium Vitae Ansiklikali (25 Mart 1995), 2: Acta Apostolicae Sedis 87 (1995), s. 402. bu hak olmadan başka hiçbir hakkı kullanmak mümkün değildir. Bu temel hak inkâr edildiğinde, isteyerek düşük yaptırma, masumların öldürülmesi ve ötanazi örneklerinde olduğu gibi, Kilise’nin ağır biçimde yanlış saydığı seçimlerle karşı karşıya kalırız.Krş. İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 27: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1047-1048; krş. Aziz II. İoannes Paulus, Veritatis Splendor Ansiklikali (6 Ağustos 1993), 80: Acta Apostolicae Sedis 85 (1993), s. 1197-1198; krş. Aziz II. İoannes Paulus, Evangelium Vitae Ansiklikali (25 Mart 1995), 7-28: Acta Apostolicae Sedis 87 (1995), s. 408-427.

56. Kendi zamanımıza baktığımızda, insan haklarının korunmasının özellikle ciddi iki tehlikeye maruz kaldığı gerçeğini göz ardı edemeyiz. Birincisi, bu hakların salt biçimsel anlamda ilan edilmesi, buna karşın teknolojik ilerlemenin insan onurunun gizli ya da açık ihlalleriyle yan yana sürmesidir. Aslında birincisinin kökü olan ikincisi ise, “kararlarımızı ve yasalarımızı ayakta tutan sağlam temelleri aramaktan”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 208: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1043. vazgeçtiğimiz için bunların evrenselliğinin temelini tanıyamamaktır. Papa Franciscus bu son meseleyi küçümsememiz için bizi uyarmıştır. Aklın insan doğasını ciddi bir biçimde incelediğinde, insan doğasından türedikleri için herkes için geçerli olan değerleri keşfedebileceğine dikkat çekmiştir. Bu araştırma görevinden vazgeçilirse, bugün dokunulmaz sayılan hakların gelecekte, belki de korkutulmuş ya da manipüle edilmiş halklardan yalnızca görünürde bir rıza elde edildikten sonra, iktidar sahiplerince sorgulanması ya da inkâr edilmesi düşünülebilir.Krş. a.g.e., 209: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1043-1044.

57. Her insan kişisinin ve onun haklarının değerine ilişkin daha büyük bir bilinçle birlikte azınlık haklarının tanınması da artmıştır. Ancak çok büyük bir kesimin, yani kadınların haklarının dünya genelinde eşit ve gerçek bir biçimde güvence altına alınmasını sağlamak için daha alınacak uzun bir yol vardır. “Dışlanma, kötü muamele ve şiddet durumlarına katlanan kadınların, haklarını savunma konusunda sıklıkla daha az güce sahip oldukları için iki kat yoksul olduğu”A.g.e., 23: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 977. Krş. Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 212: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1108. bir gerçektir. Bu yüzden erkeklerin ve kadınların eşit onura ve haklara sahip olduğunu yalnızca belirtmek yeterli değildir; bunun yasalarda, istihdama erişimde, eğitimde, toplumsal ve siyasal sorumluluklarda ve toplumun kadınların katkılarını dinleme ve değerli görme biçiminde olduğu gibi somut kararlara yansıması gereklidir. Bu uçurum sürdüğü sürece, toplumun kadınların erkeklerle aynı onura sahip olduğunu gerçekten ve tam olarak kabul ettiğini söyleyemeyiz.

58. Önemli olan bireylerdir, aileleriyle birlikte her bir kişidir. Toplumsal hareketler, toplulukçu ideolojiler ve bir halk lehine yapılan büyük siyasal bildiriler, devredilemez haklarıyla birlikte kişilerin, erkeklerin ve kadınların gelişip serpilmesine yol açmadıkça değersizdir. Benzer biçimde, ardından insanlardan oluşan bir kalabalığın insana yakışır bir iş, korumalar ya da temel ihtiyaçlara erişim olmaksızın yaşamayı sürdürmesine izin vereceksek, bireysel özgürlüğü ya da özel girişimi yüceltmek yeterli değildir.

Sosyal Öğreti’nin İlkeleri

Ortak İyi İlkesi

59. Her erkeğin ve kadının devredilemez bir onura ve hiçbir insani gücün çiğneyemeyeceği ya da geçersiz kılamayacağı haklara sahip olduğunu kabul etmek, ekonomik ve siyasal seçimlerimiz ve kentlerimizin yapısı da dâhil olmak üzere birlikte yaşama biçimimizi biçimlendirmemizi gerektirir. Vurgulamak istediğim Sosyal Öğreti’nin ilk büyük ilkesi buradan doğar: ortak iyi. Onu her kişide tanınan onurun toplumsal ifadesi olarak betimleyebiliriz. XVI. Benedictus, Kilise’nin her zaman savunması gereken pazarlık konusu edilemez değerlerden söz ettiğinde, bunların arasına “ortak iyinin geliştirilmesini”XVI. Benedictus, Sacramentum Caritatis Apostolik Öğüdü (22 Şubat 2007), 83: Acta Apostolicae Sedis 99 (2007), s. 169. de katmıştır. Bir Hristiyan için kendi çıkarlarının dar sınırlarının ötesine geçmek ve kendi yetenekleri ölçüsünde kendini ortak iyiye adamak, yaşamın geliştirilmesi gibi pazarlık konusu edilemez bir değerdir.

60. İkinci Vatikan Konsili, ortak iyinin “insanların, gerek gruplar gerekse bireyler olarak, kendi tamamlanmışlıklarına daha dolu ve daha kolay biçimde erişmelerini sağlayan toplumsal koşulların bütününden”İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 26: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1046-1047. oluştuğunu teyit etmiştir. Bu tanım bize değerli bir ilk başvuru noktası sağlar, çünkü ortak iyi koşulların ya da kurumların salt bir listesine indirgenemez. O, bireysel yararların toplamı ya da onların kısmi çıkarlarının kesişimi değildir; herkese ait olan ve ancak ortak çabalarımızla elde edilebilen, beslenebilen ve korunabilen daha büyük bir iyiliktir. Kişinin ahlaki eyleminin tamamlanmışlığını gerçek iyiliğin seçiminde bulması gibi, toplumsal eylemin de bu ortak iyiye yöneldiğinde doluluğuna eriştiğini söyleyebiliriz.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 164.

61. Bu anlamda bütünün “parçalarının toplamından büyük”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 235: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1115. olduğunu ve tam da bu nedenle “bireysel çıkarların salt toplamının bütün insan ailesi için daha iyi bir dünya yaratamayacağını”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 105: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1005. söyleyebiliriz. Nitekim başkalarını önemsemeksizin yalnızca kendi ilerlemesinin peşinden gitmenin herkesin iyiliğine katkıda bulunmak için yeterli olduğunu düşünmek bir yanılsamadır. Bu görüş, genişleyen ve insanlar üzerinde etki bırakan bir toplumsal iyilik ağı oluşturan bir “karşılıklı bağımlılığın”Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 38: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 564. sonucu olan ortak iyinin içsel ve kendine özgü değerini göz ardı eder. Ortak iyi bir “artı”dır; çeşitli eylemleri, girişimleri, çabaları ve kararları birbirine bağlayan etkileşimin ve karşılıklı etkinin sonucudur. Bireysel iyilikleri toplayacak olsaydık, onları aşan ve aynı zamanda onları zenginleştiren bu “artı”nın varlığını açıklayamazdık.

62. Bir halka yaşam veren, ortak iyinin peşinden gitmektir; burada halk, salt bir bireyler topluluğu olarak değil, insanların birbirleriyle bağlantılı olduklarını ve res publicaLat. “kamusal şey”, yani kamu işleri, ortak alan, devlet. için ortaklaşa sorumlu olduklarını tanımayı öğrendikleri yaşayan bir gerçeklik olarak anlaşılır. Bu anlamda her kişi, “bütünleşme arzusu ve bunu barışçıl ve çok yönlü bir karşılaşma kültürünün büyümesi yoluyla gerçekleştirme isteği gerektiren yavaş ve zahmetli bir çaba”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 220: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1110. aracılığıyla kendi halkının inşasına katkıda bulunur. Ortak iyi için birlikte çalışmak, ortak bir vizyona sahip olmak demektir. İnsanlar arasında birçok ideolojik ve pratik farklılık, farklı çıkarlar ve sık anlaşmazlıklar bulunduğu açıktır; ancak bu, herkesin üzerinde birlikte ilerleyebileceği ortak bir vizyonun oluşturulmasını sağlayacak bir dizi temel uzlaşmayı belirlemek üzere diyaloğa girmenin imkânsız olduğu anlamına gelmez.

63. Ortak iyinin herkesin katkısıyla izlenebilmesi için sivil toplumun bütünlüğünü, birliğini ve gereği gibi örgütlenmesini sağlamak Devlet’in sorumluluğudur. Pratikte bu, kamu otoritelerinin, en kırılgan olanları geride bırakmaksızın bireysel çıkarlar ile ortak iyi arasında bir denge arayarak “farklı kesimsel çıkarları adaletin gerekleriyle uyumlu hâle getirme”Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 169. gibi hassas bir göreve sahip oldukları anlamına gelir. Siyaset uzun vadeli bir bakış açısını terk edip kendini kısa vadeli hesaplara ya da kısır kutuplaşmalara indirgediğinde, ortak iyinin dili inandırıcılığını yitirir ve aynı zamanda toplumsal eşitsizlikler ve bölünmeler büyür.

64. Bu, uluslararası siyaset için de geçerlidir. Uluslar arasındaki uçurum genişledikçe bir çatışma ve saldırganlık zihniyeti kök salmaya başlar ve daha birleşik ve kardeşçe bir dünyaya doğru zorlu yol yeni ve acı gerilemeler yaşar. Bu bağlamda, bütün insan ailesi için daha adil bir gelişmeye doğru ortak bir yolculuktan söz etmek “delilik gibi görünür.”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 16: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 974. Yine de umudumuzu yitirmemeliyiz. Herkesi, halkların ve ulusların meşru çeşitliliğinden ödün vermeksizin küresel ortak iyiyi koruyabilecek işbirliği yolları ve daha etkili uluslararası kurumlar tasarlamaya davet ediyorum. Gerçekten de ortak iyinin geliştirilmesi, halkların var olma, kendi kimliklerini koruma ve kendilerine özgü niteliklerini uluslar ailesine katma hakkına saygıdan hiçbir zaman ayrılamaz.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Birleşmiş Milletler 50. Genel Kurulu’na Konuşma (5 Ekim 1995), 8: Insegnamenti di Giovanni Paolo II, c. XVIII/2, s. 735. Dahası, bir ulusu ortadan kaldırmaya ya da boyunduruk altına almaya yönelik her girişim ya da tasarı ağır biçimde ahlakdışıdır ve bu nedenle kabul edilemez.

Malların Evrensel Amacı İlkesi

65. “Ortak iyinin sayısız içerimi arasında malların evrensel amacı ilkesi doğrudan bir önem kazanır.”Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 171. Bu ilke her şeyden önce bize, yeryüzünün mallarının, yani toprağın, suyun, havanın ve doğal kaynakların, herkesin yaşamını sürdürmesi için Tanrı tarafından bütün insan ailesine verildiğini ve her kişinin, hem şimdi hem de gelecekte, bu malların kullanımı üzerinde doğuştan bir hakka sahip olduğunu hatırlatır. Aziz II. İoannes Paulus şunu hatırlatmıştır: “Tanrı yeryüzünü, hiç kimseyi dışlamadan ya da kayırmadan, bütün üyelerinin geçimi için bütün insan soyuna vermiştir.”Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 31: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 831. Dolayısıyla “bu armağanı, yararları yalnızca seçkin bir azınlığa ulaşacak biçimde kullanmak Tanrı’nın tasarısına uygun değildir.”Aziz II. İoannes Paulus, Recife’de Çiftçiler İçin Kutlanan Ayin Sırasında Vaaz (7 Temmuz 1980), 4: Acta Apostolicae Sedis 72 (1980), s. 926. Bugün bu evrensel amacın yalnızca maddi mallar için değil, maddi olmayan ve kültürel mallar için de geçerli olduğunu kabul etmeye çağrılıyoruz.

66. Elbette kendine özgü bir anlamı ve amacı olan bir özel mülkiyet hakkı vardır; ancak bu hak her zaman malların evrensel amacına tabidir. II. İoannes Paulus’a göre bu tabiiyet, toplumsal davranışın altın kuralı ve “bütün etik ve toplumsal düzenin ilk ilkesidir.”Aziz II. İoannes Paulus, Laborem Exercens Ansiklikali (14 Eylül 1981), 19: Acta Apostolicae Sedis 73 (1981), s. 626. Kilise geleneğinde mülkiyet, malların ortak iyiye daha iyi hizmet edebilmesi için onları korumanın ve yönetmenin bir aracı olarak görülmüştür. “Hristiyan geleneği özel mülkiyet hakkını hiçbir zaman mutlak ya da dokunulmaz olarak tanımamış”Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 93: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 884; krş. Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 120: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1010. olduğundan, onun toplumsal işlevi salt bir teolojik görüş olarak değil, Kutsal Yazılar’da ve Kilise Babaları’nın yazılarında zaten bulunan bir Kilise öğretisi olarak görülmelidir. Bu nedenle Papa Franciscus, dayanışmanın en dolu anlamıyla yaşandığında “yoksullara kendilerine ait olanı geri vermek”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 189: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1099. anlamına da geldiğini bize hatırlatmıştır.

67. Bugün evrensel olarak herkese yönelik olan mallar arasına patentler, algoritmalar, dijital platformlar, teknolojik altyapı ve veriler gibi yeni mülkiyet biçimlerini de katmalıyız. Ulusların zenginliğinin gitgide daha fazla bilgiye ve teknolojiye bağlı olduğu bir bağlamda, bu mallar yeterli paylaşım ve erişim biçimleri olmaksızın birkaç kişinin elinde toplanmış kaldığında, malların evrensel amacıyla çelişen yeni bir dengesizlik ortaya çıkar. Bu da içerilenler ile dışlananlar arasındaki, dijital devrime katılabilenler ile kenarda kalanlar arasındaki uçurumu genişletir. Ayrıca ortak evimize özen ve yoksullara ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluğumuz, yaratılışın mallarının ve teknolojinin sunduğu yeni olanakların kullanımının çevreye saygı gösterecek, israftan kaçınacak ve yeni sömürü biçimlerini önleyecek biçimde düzenlenmesini gerektirir.

İkincillik İlkesi

68. İkincillik ilkesi, onur ve ortak iyi üzerine düşüncemize yön vermiş olan aynı insan kişisi anlayışından doğar. Eğer her kadın ve erkek kendi yaşamını sahiplenmeye ve toplumun oluşumuna katkıda bulunmaya çağrılmışsa, toplumsal kurumlar da bu sorumluluğa saygı göstermeli ve onu desteklemelidir. Kilise’nin Sosyal Öğretisi ikincilliği, bireylerin, ailelerin, yerel toplulukların ve ara kuruluşların rolünün daha üst düzeydeki otoriteler tarafından ellerinden alınmaması gerektiğini öngören ilke olarak tanımlar. Dahası, daha üst düzeydeki kurumlar, ortak iyi için etkili bir biçimde işbirliği yapabilmeleri için alt düzeydeki yapıların katkılarını eşgüdümleyerek onların özgürlüğünü ve yaratıcılığını tanımalı, korumalı ve geliştirmelidir.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 187.

69. XIII. Leo’dan ve modern sosyal öğretinin başlangıcından itibaren Kilise, ne bireyin ne de ailenin Devlet içinde eritilmesi gerektiğinde, aksine ortak iyiye zarar vermeksizin mümkün olduğunca özgürce hareket etmelerine izin verilmesi gerektiğinde ısrar etmiştir.Krş. XIII. Leo, Rerum Novarum Ansiklikali (15 Mayıs 1891), 26: Acta Sanctae Sedis 23 (1890-1891), s. 656. Aziz II. İoannes Paulus bu bakış açısını ele alıp geliştirmiş ve siyasal topluluğun sivil toplumun hizmetinde olduğuna, Devlet’in ortak iyiyi koruması, gerektiğinde müdahale etmesi, ancak ara kuruluşların ve toplumsal kurumların sorumluluklarının yerini kalıcı olarak almaması gerektiğine dikkat çekmiştir.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 11: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 806-807. İkincillik, Devlet’in geri çekilmesini haklı çıkarmaz; tersine onun eylemlerine yön verir. Nitekim kamusal müdahale, tam da bütün toplumsal aktörlerin boğulmadan misyonlarını yerine getirebilmelerini sağlamak için gereklidir. Bireylerin, ailelerin, derneklerin ve ara kuruluşların, yerleri başkaları tarafından alınmadan ya da salt kolaylaştırıcılara indirgenmeden toplum içindeki misyonlarını yerine getirmelerini sağlayacak koşulları yaratmak siyasal topluluğun sorumluluğudur.Krş. a.g.e.

70. Bu ilke bizi toplumsal yaşamın her türlü paternalist ya da yardıma dayalı yönetiminin ötesine geçmeye; bunun yerine yurttaşların girişimine değer veren bir Devlet’te ve bağlar kurabilen ve enerjileri ortak iyinin hizmetinde seferber edebilen bir sivil toplumda ortak sorumluluk kültürünü geliştirmeye teşvik eder. İkincillik ilkesine uygun olarak kararlar, ilgili kişilere mümkün olan en yakın düzeyde alınır; böylece topluluk yaşamı desteklenir ve insanların önüne önceden alınmış kararların konulmasından kaçınılır. Bu şekilde insanlar karar alma sürecine katılabilirler. Aileler, dernekler, yerel topluluklar, gönüllü kuruluşlar ve sözde “üçüncü sektörde” yer alanlar tanınıp desteklendiğinde, toplumsal yaşam insanlar için daha erişilebilir hâle gelir, hizmetler gerçek ihtiyaçlara daha uyumlu olur ve çözümler daha yaratıcı ve her kişinin onuruna daha saygılı olur.Krş. a.g.e., 48: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 852-854.

71. İkincillik ilkesi özellikle dijital devrim bağlamında geçerlidir. Burada en üst düzey Devlet değil, gündelik yaşamın koşulları üzerinde de facto (fiilî) güç kullanan büyük ekonomik ve teknolojik aktörlerdir. Uzmanlığı, verileri ve karar alma yetkisini tekelinde tutan bu düzey; erişim koşullarını, görünürlük kurallarını, etkileşim biçimlerini ve hatta ekonomik fırsatları belirleyen şirketleri ve platformları kapsar. İkincillik ilkesi, bu tür süreçlerin yukarıdan saydam olmayan ve tek taraflı bir biçimde dayatılmamasını, aksine saydamlık, hesap verebilirlik ve anlamlı katılım biçimleriyle (bağımsız denetimler, algoritmalara ilişkin saydamlık, verilere hakkaniyetli erişim ve başvuru yolları dâhil) ortak iyiye yönlendirilmesini gerektirir.Krş. Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 169: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1028.

72. Bu bağlamda devletler ve ulusötesi kurumlar, yerel toplulukların, ara kuruluşların, okulların, üniversitelerin, dinî kurumların ve derneklerin söz sahibi olabilmeleri ve istihdam, hizmetlere erişim, veri yönetimi ve dijital ortamlar gibi insanların gündelik yaşamlarını etkileyen seçimlerin ayırt edilmesine katkıda bulunabilmeleri için adil kurallar ve etkili güvenceler sağlamaya çağrılmaktadır. Ekonomik akışlara ve dijital platformlara ilişkin kararlar ile verilerin ve algoritmaların yönetişimi söz konusu olduğunda, bir avuç aktörün bu süreçleri tek başına dikte etmesine izin veremeyiz; aksine küresel topluluğun çeşitli düzeylerine saygı gösteren ve onları ortak iyi için ortaklaşa sorumlu kılan işbirliği biçimleri inşa etmeliyiz.Krş. a.g.e., 168: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1027-1028.

Dayanışma İlkesi

73. Ortak iyiyi ve ikincilliği ele aldıktan sonra dayanışma ilkesi üzerinde düşünmek istiyorum. Bu ilke, imanın doğurduğu bir insan kişisi görüşünden, yani her insanın Tanrı’nın suretinde yaratıldığı ve onu başkalarına, belirli halklara ve yaratılışa bağlayan bir ilişkiler ağının parçası olduğu görüşünden doğar. Aziz VI. Paulus, dayanışma, adalet ve sevgi yükümlülüklerinin bireyleri ve halkları birleştiren insani ve doğaüstü kardeşlik bağlarına kök saldığını gözlemlemiştir.Krş. Aziz VI. Paulus, Populorum Progressio Ansiklikali (26 Mart 1967), 17: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 265-266. Kardeşlik yalnızca inanlıların bir özlemi değil, topluluksal seçimlerde ve girişimlerde cisimleştirilmesi gereken toplumsal ve siyasal bir gerçekliktir. O hâlde dayanışma, her bireyin geleceğinin herkesin geleceğine bağlı olduğunun somut olarak kabul edilmesidir; gerçekten de “hiç kimse tek başına kurtulmaz.”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 32 ve 54: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 980 ve 988. İkincillik ile dayanışma arasındaki sıkı bağ böylece açıkça ortaya çıkar. İkincillik dayanışmaya bağlanmadığında, sonunda yalnızca kısmi çıkarların korunmasına dönüşür; dayanışma ikincillikle desteklenmediğinde ise sorumluluğu geliştirmeyen bir yardımseverlik biçimine yozlaşır.Krş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 58: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 693-694. Bu karşılıklı bağlantı, gerçek katılım sorumluluğunu da ilgilendirir. Dayanışma, her kişi hem bireysel hem de toplu olarak topluluğun yaşamına katıldığında (bilgi sahibi olarak, başkalarıyla ilişki kurarak, sesini duyurarak ve kamusal kararlara ve seçimlere katkıda bulunarak) ve aynı zamanda ortak iyinin ortak karar alma yoluyla gerçekleştirilmesi için gerçek bir sorumluluk üstlendiğinde ifade bulur.

74. Birçok alanda zaten bir tür “de facto dayanışma” yaşıyoruz; çünkü yaşamlarımız iç içe geçmiştir: Dijital ağlar dünyanın dört bir yanındaki insanları ve toplulukları gerçek zamanlı olarak birbirine bağlar; küresel ekonomiler ve iletişim de bir yerde olan olayların geniş kapsamlı bir etki yaratması anlamına gelir. Ancak bu ilişkiler ağı, sözcüğün en dolu anlamıyla dayanışmayı ancak bilinçli bir seçim hâline geldiğinde oluşturur. İman bizi bu gerçekliği bir çağrı olarak görmeye davet eder: Birbirimiz için yalnızca komşu değiliz, birbirimize emanet edilmişizdir; öyle ki her birimiz elinden geldiğince kardeşlerimizin yaşamlarının ve yaralarının sorumluluğunu üstlenebilelim. Dayanışma, tam da komşumuzun başına gelenlere kayıtsız kalmamaya, tersine kaçınılmaz bağları (ekonomik, kültürel ve teknolojik bağları) paylaşma, işbirliği ve karşılıklı özen yollarına dönüştürmeye ve “topluluk açısından düşünme ve hareket etme”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 116: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1009. anlayışını benimsemeye karar verdiğimizde ortaya çıkar.

75. Kilise’nin sosyal öğretisi dayanışmanın hem bir ilke hem de bir erdem olduğunu vurgular. Bir ilke olarak, bireyler, gruplar ve halklar arasındaki ilişkilerin nesnel düzenini ifade eder ve her kişinin iyiliğinin başkalarının iyiliğine bağlı olduğu karşılıklı bağımlılığın bilincine işaret eder. Bir erdem olarak ise, en çok ihtiyaç içinde olanlara özel bir dikkat göstererek ortak iyi için çabalamaya yönelik “sağlam ve azimli bir kararlılık”Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 38: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 564. gerektirir. Papa Franciscus, dayanışmanın salt birey yığınları değil, topluluklar yaratan “tarih yapmanın bir yolu”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 116: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1009. olduğuna dikkat çekmiştir. Dolayısıyla dayanışma, alçakgönüllü ve paylaşılan bir yaşam tarzını, gelecekte başkalarına fırsatlar yaratmak için anlık yararlardan vazgeçebilme yeteneğini ve başkalarının onurlu bir biçimde yaşamasını engellediklerinde alışkanlıkları ve ayrıcalıkları (dijital tüketime ve teknoloji kullanımına ilişkin olanlar da dâhil olmak üzere) sorgulama istekliliğini gerektirir.

76. İnsanlar, topluluklar ve uluslar arasındaki giderek sıkılaşan bağlantılarla belirginleşen bir dünyada dayanışma küresel bir boyut da kazanır. XVI. Benedictus, gelişme, adalet ve gelecek kuşaklara karşı sorumluluk arasındaki bağı güçlü bir biçimde vurgulamış ve sahici gelişmenin dayanışmayı ve kuşaklar arası adaletiKrş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 48: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 685. ve bizi doğal çevreye bağlayan bağların bilincini gerektirdiğini belirtmiştir. Bugün bu sorumluluk dijital ve bilişim altyapısını da kapsamaktadır. Doğal çevre gibi “dijital ekosistem” de korunabilir ya da sömürülebilir, paylaşılabilir ya da tekelleştirilebilir. Dayanışma, verilere, algoritmalara, platformlara ve yapay zekâya ilişkin kararların yalnızca birkaç kişinin anlık yararını değil, bütün halklar ve gelecek kuşaklar üzerindeki etkiyi de hesaba katmasını talep eder.

Sosyal Adalet İlkesi

77. Hristiyan topluluğu için sosyal adalet, İsa’yı izlemenin ve Müjde’ye sadık kalmanın somut bir yoludur. Yeni Antlaşma’da İsa “yoksullara Sevindirici Haber’i” (Luka 4:18) duyurur ve kendini düşkünlerle, hastalarla, tutuklularla ve yabancılarla özdeşleştirir (krş. Matta 25:31-46). Böylece bize adaletin kardeşlikten doğduğunu ve kardeşlikte tamamlandığını öğretir; çünkü aramızdaki en küçüklere yaklaşma ve onlarla ilişki kurma biçimimiz, somut olarak, Tanrı’yla ve kardeşlerimizle ilişkimizin ölçüsü olur. Ancak adalet yalnızca bireylerin davranışlarını değil, toplumun yapılarının tasarlanma ve örgütlenme biçimini de ilgilendirir. Bu bakımdan İkinci Vatikan Konsili bize her kurumun insan kişisine ve onun onuruna hizmet etmeye çağrıldığını hatırlatır.Krş. İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 25: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1045-1046. Dolayısıyla sosyal adalet, toplumsal, ekonomik ve siyasal bir düzenin, hiç kimseyi geride bırakmaksızın herkesin, özellikle de en zayıfların gerçekten onurlu bir yaşam sürmesini sağlama yeteneğiyle nitelenir.

78. Yakın dönem Magisterium, sosyal adaletin aramızdaki en küçüklerle başladığında ısrar etmiştir. Aziz II. İoannes Paulus hem kişisel hem de toplumsal seçimlere yön vermesi gereken yoksullar için öncelikli bir tercihtenKrş. Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 42: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 572-574. söz etmiş, Papa Franciscus ise hep yeni dışlama biçimleri doğuran bir “‘çöpe atma’ kültürünü”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 53: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1042. kınamıştır. Bu bakış açısından sosyal adalet, en kırılganlardan, yani yoksullardan, göçmenlerden, mültecilerden, ülke içinde yerinden edilmiş kişilerden, şiddet mağdurlarından ve kentsel ya da varoluşsal çeperlerde yaşayan insanlardan başlayarak bireylere ve topluluklara bakmamızı gerektirir.

79. “Sosyal adalet” düşüncesi, adaletsizliklerin yalnızca bireylerin yanlış seçimlerinden değil, eşitsizliği neredeyse otomatik olarak üreten yapılardan, mekanizmalardan ve ekonomik ve kültürel sistemlerden de kaynaklandığını kabul etmemize yardım eder. Aziz II. İoannes Paulus bu doğrultuda, Tanrı’nın isteğine karşı çıkan ve kişisel ve toplumsal bir tövbeye bağlanmayı gerektiren günah yapılarındanKrş. Aziz II. İoannes Paulus, Sollicitudo Rei Socialis Ansiklikali (30 Aralık 1987), 36-37: Acta Apostolicae Sedis 80 (1988), s. 561-564. söz etmiştir. Bu bakış açısından adalet yalnızca kaynakların daha adil dağıtılması ya da mevcut adaletsizliklerin düzeltilmesiyle ilgili değildir, aynı zamanda onarıcı bir boyut da üstlenir. Savaşlar, sömürgecilik, ırk ya da cinsiyet ayrımcılığı, bütün halklara yönelik şiddet ve sömürü gibi adaletsizliklerin açtığı yaraları hesaba katarak kopmuş bağları onarmayı ve dışlanmış olanları yeniden bütünleştirmeyi amaçlar. Bu, göz ardı edilmiş olanlara onurlarını ve seslerini geri vermeyi, ortak belleğin iyileşme süreçlerini desteklemeyi, ayrımcı yasalara ve uygulamalara karşı çıkmayı ve geçmişte uğranan haksızlıkların sonuçlarını hâlâ taşıyanlara somut destek sağlamayı içerebilir.

80. Günümüzde sosyal adalet, dijital teknolojilerin biçimlendirdiği ortamla da boğuşmak zorundadır. Küresel ağların, platformların ve yapay zekâ sistemlerinin yaygınlaşması, bilgi edinme, iletişim kurma ve hizmetlere erişme biçimimizi değiştirmektedir. Adalet, yeni dışlama ve özgürlüklerden yoksun bırakma biçimlerinin ortaya çıkmasını önlememizi talep eder: temel teknolojilere erişimi engellenen ya da reddedilen bireyler ve halklar, istilacı gözetime maruz kalan topluluklar ve önyargıyı ve ayrımcılığı sürdüren saydam olmayan algoritmalar tarafından cezalandırılan toplumsal gruplar. Dijital çağda adil bir toplumsal düzen, herkese fırsatlara eşit erişim güvencesi verir, toplumun en genç ve en zayıf üyelerini korur, nefretle ve yanlış bilgilendirmeyle mücadele eder ve verilerin ve teknolojinin kullanımını kamusal denetime tabi kılar; öyle ki yol gösterici ilke yalnızca kâr değil, her kişinin onuru ve bütün insanların ortak iyisi olsun.

81. Bugün sosyal adalet için bir turnusol testi, göçmenlere, mültecilere ve yoksulluk, şiddet, iklim değişikliği ve çevre felaketleri nedeniyle yer değiştirmeye zorlananlara yapılan muameledir. Bir toplumun onlara nasıl davrandığı, adalet duygusunun korkuyla mı yoksa kardeşlik ruhuyla mı yönlendirildiğini açığa vurur. Papa Franciscus, göçmenleri yalnızca yönetilmesi gereken bir sorun olarak değil, yolda olan Tanrı Halkı’nın yaşayan bir imgesi olarak görmemizi istemiştir.Krş. Franciscus, 110. Dünya Göçmenler ve Mülteciler Günü Mesajı (29 Eylül 2024): Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 735. Onlar onura, kaynaklara ve düşlere sahip, saygıyla muamele görme ve kendilerini kabul eden toplumların etkin üyeleri olmayı talep etme hakkına sahip insanlardır. Bu alanda sosyal adalet, birbirini tamamlayan en az iki bağlılık içerir. Bir yandan, güvenli ve yasal yollar, onurlu kabul koşulları ve gerçek bütünleşme yolları sağlayarak ayrılmak zorunda kalanların haklı umutlarını korumak demektir. Öte yandan, ekonomik adaletsizliklere ve iklim krizine bağlı olanlar da dâhil olmak üzere insanları göç etmeye zorlayan temel nedenleri ele alarak, kişinin kendi yurdunda barış ve güvenlik içinde kalma hakkını geliştirmek demektir. Bu haklara saygı gösterildiğinde göç, halklar arasında bir karşılaşma ve karşılıklı zenginleşme fırsatına dönüşebilir.

Bütüncül İnsani Gelişme

82. VI. Paulus, Populorum Progressio Ansiklikali’nde gelişmenin ancak “bütüncül” olduğunda, yani “her insanın ve bütün insanın gelişmesini sağlayabildiğinde”Aziz VI. Paulus, Populorum Progressio Ansiklikali (26 Mart 1967), 14: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 264. hakiki olduğunu teyit etmiştir. Sonraki on yıllarda Kilise’nin Sosyal Öğretisi, yüce ilkelerin (onur, ortak iyi, malların evrensel amacı, ikincillik, dayanışma ve sosyal adalet) gerçek yaşamda hayata geçirildiği pratik yolları göstermek amacıyla bu ifadeyi yeniden ele almış ve üzerinde düşünmüştür. “Bütüncül insani gelişme” ile, bireylerin ve halkların büyümesinin varoluşun bütün boyutlarını kapsadığı ve geleceği sonraki kuşaklara da açtığı bir süreci kastediyoruz.

83. Gelişme, bireyler için olduğu kadar uluslar için de hem bir ödev hem de bir haktır. Her kişinin ve her halkın, bir bağımlılık durumunda tutulmadan ya da gerekli mallara erişimden dışlanmadan, kendi onuruna uygun olarak gelişip serpilmesini sağlamak için asgari koşullar gereklidir. Gelişme, servet birikimi yerine insanları merkeze koyduğunda ve bireyler kadar halkları da ilgilendirdiğinde gerçekten insanidir. Adalet, toplumun haklarının ve halkların haklarının tanınmasını talep eder ve gelecek kuşaklara karşı bir sorumluluk içerir. Gelişme, bazıları için tüketimi artırırken maliyetleri ve yükleri başkalarının üzerine kaydırıyorsa ya da bütün bölgeleri ikincil rollere iterek tam potansiyellerini gerçekleştirmelerini engelliyorsa gerçekten insani değildir.Krş. a.g.e., 17: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 265-266; Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 125-127: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1012-1013. Gelişme, ekonomik alanla sınırlı kalmayıp ortak evimize, halkların çeşitliliğine ve onların yaşam biçimlerine saygı gösterirken yaşam kalitesini ruhsal, kültürel, ahlaki ve ilişkisel boyutlarıyla geliştirdiğinde bütüncüldür.Krş. Aziz VI. Paulus, Populorum Progressio Ansiklikali (26 Mart 1967), 14: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 264; XVI. Benedictus, Kutsal Makam Nezdinde Akredite Diplomatik Kolordu’ya Konuşma (8 Ocak 2007): Acta Apostolicae Sedis 99 (2007), s. 73; Franciscus, Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu Yerli Halklar Forumu’nun 3. Küresel Toplantısı Katılımcılarına Konuşma (15 Şubat 2017): Acta Apostolicae Sedis 109 (2017), s. 244-245.

84. Bugün bütüncül insani gelişme kavramı, Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin vazgeçilmez bir boyutu hâline gelmiş olan bütüncül ekolojinin değerlendirilmesi için bir ölçüttür. Gerçekten de gelişmenin niteliği, insanlara yönelik adaleti ve ortak evimize özeni bütünleştirebilme ve onurlu yaşam koşullarını, gerekli mallara erişimi, adil toplumsal ilişkileri, yaratılışa özeni ve gelecek kuşakların gözetilmesini geliştirebilme yeteneğiyle ölçülür. Buradan, gerçek ilerlemenin ekosistemleri bozarak, maliyetleri en dezavantajlı toplulukların üzerine kaydırarak ya da bizden sonra gelecek olanların yaşam koşullarını tehlikeye atarak bazılarının refahını artıran şey olmadığı sonucu çıkar.

85. Bu ışıkta bakıldığında, bütüncül insani gelişme, dijital devrimin getirdikleri de dâhil olmak üzere zamanımızın değişimlerini yorumlayabileceğimiz çerçevedir. Yapay zekâ da dâhil olmak üzere teknolojik yenilikler tarafsız değildir; çünkü ya katılımı ve adaleti destekleyebilir ya da eşitsizliği, denetimi ve dışlamayı derinleştirebilirler. Bu nedenle can alıcı bir soru sorularak değerlendirilmeleri gerekir: Bunlar, ortak evimize ve gelecek kuşaklara saygı gösterirken bireylerin ve halkların daha insani ve daha kardeşçe olmalarına gerçekten yardım ediyor mu? İşte burada Sosyal Öğreti’nin ilkeleri, sonraki bölümlerde ele alacağımız konulara ilişkin somut ayırt etme ölçütleri hâline gelir.

Kilise İçin Bir Vicdan Muhasebesi

86. Sonuç olarak, yüreğime özellikle yakın olan bir noktaya değinmek istiyorum. Sosyal Öğreti yalnızca topluma yöneltilmiş bir ileti değildir; aynı zamanda Kilise için, yani bu bölümde ana hatları çizilen ilkelerin özellikle kendi yapıları içinde uygulanmasını sağlamaya her zaman çağrılmış olan bir paydaşlık evi ve okulu için bir vicdan muhasebesidir. Kilisesel bağlamda ortak iyi, Krallığın hizmetindeki misyon için sinodal bir yaklaşım biçimini alır. Nitekim Kilise “sinodalliğin ve misyonun topluluksal ve tarihsel öznesidir.”Piskoposlar Sinodu XVI. Olağan Genel Kurulu’nun İkinci Oturumunun Nihai Belgesi (26 Ekim 2024), 17. Bu, kararların alınma ve sorumlulukların kullanılma biçimine dikkat edilmesini gerektirir. Sinod’un Nihai Belgesi, saydamlık, hesap verebilirlik ve değerlendirme kültürünü misyoner dönüşüm için temel uygulamalar olarak belirler.Krş. a.g.e., 11.

87. Bunu göz önünde bulundurarak ikincillik, yönetim ve pastoral yaşam için yol gösterici ilke hâline gelir. Bu ilke, inanlıları ve kilisesel ara kuruluşları sorumluluklarını yerine getirirken tanımayı ve desteklemeyi, karizmalara ve becerilere değer vermeyi ve Müjde’nin getirdiği özgürlüğü boğan her türlü paternalizmden kaçınmayı içerir. Pratikte, vaftiz edilmiş olanların karar alma süreçlerine katılımı ve misyondaki ortak sorumlulukları, salt göstermelik değil, gerçek katılımcı organlar aracılığıyla gerçekleştirilir.Krş. a.g.e., 103-108.

88. Hristiyan topluluğu için dayanışma kaynağını Mesih’in gizeminde bulur ve Efkaristiya ile beslenir. Dayanışma, imandaki ve sakramentlerdeki paydaşlıktan doğar: Vaftiz ve Konfirmasyon bizi Mesih’te birleştirir; öyle ki tek beden ve tek Ruh, tek yürek ve tek düşünce olalım (krş. Efesliler 4:4; Havarilerin İşleri 4:32). Birliğin sakramenti olan Efkaristiya, Mesih’in Bedeni’ne aidiyetimizi besler ve bize paylaşmayı öğretir. Kilise’de var olan farklı duyarlılıklar ve her kişiye can veren güçlü kanaatler, birliğin alınmış bir armağan ve yerine getirilmesi gereken bir sorumluluk olduğu kesinliğine bağlı kaldıkları sürece bir zenginlik kaynağıdır.

89. Kilise’de adaleti yaşamak, kilisesel ilişkileri ve yapıları eşitsizliğe, saydamlık eksikliğine ve güç istismarına yol açan çarpıklıklardan arındırmak demektir. Bu bakımdan ruhsal, ekonomik, kurumsal, cinsel ve güce dayalı istismarın ve vicdan istismarının mağdurlarını dinlemek, verilen zararın kabul edilmesini, adil bir telafiyi ve yinelenmesini önlemek için adımlar atılmasını içeren adalete doğru bir yolculuğun ayrılmaz bir parçasıdır. Her güç, paydaşlığın ve misyonun hizmetindedir. Her otorite Tanrı Halkı’nın hizmetindedir. Bu hizmet görevi yalnızca sakramentlerde kutlanan ve yaşanan imanımız ve sinodal bir üslubun benimsenmesi aracılığıyla değil, malların somut paylaşımı aracılığıyla da ifade bulur. İlk Kilise’nin örneğini izleyerek, aramızda hiç kimse yoksul olmasın (krş. Havarilerin İşleri 4:34) ve bunların yönetimi Müjde’yi en yoksullara duyurma misyonunu desteklesin diye kilisesel kaynakların paylaşılması gerekir. Hizmet sorumluluklarının yerine getirilmesine ilişkin düzenli değerlendirmeler, bireyler hakkında birer yargı olarak değil, misyona yönelik öğrenme ve düzeltme araçları olarak teşvik edilmelidir.Krş. a.g.e., 100-101. Sosyal Öğreti’nin bu ilkeleri ancak Kutsal Ruh’un etkinliğine açık olduğumuz ölçüde kilisesel yaşamda beden bulacaktır. Bu şekilde Kilise, ortak iyiyi ortak sorumluluk ve kardeşlik içinde birlikte aramanın bir ütopya değil, gerçek bir olanak olduğuna topluma inandırıcı bir tanıklıkta bulunabilecektir.Krş. Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 94: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1001.

Üçüncü Bölüm: Teknoloji ve Tahakküm. Yapay Zekânın Vaatleri Işığında İnsanlığın Büyüklüğü

90. Sosyal Öğreti’ye ışık tutan ilkeleri hatırlattıktan sonra, şimdi bugün yaşama biçimimizi derinden biçimlendiren bazı zorluklar üzerinde durmak istiyorum. Bu düşüncelere eşlik eden Kutsal Kitap imgesi bir inşaat projesi imgesidir. Bir yanda, ortak çabanın egemen olan ve sonunda insanlıktan çıkaran bir plana göre yürüdüğü Babil Kulesi vardır (krş. Yaratılış 11:1-9). Öte yanda, Nehemya’nın yönetiminde ortak sorumluluğa dayalı bir proje olarak parça parça yeniden inşa edilen Yeruşalim yıkıntıları vardır (krş. Nehemya 2–6). Çağımızın büyük “şantiyeleri” üzerinde düşünmeye ve şunu sormaya çağrılıyoruz: Ne inşa ediyoruz? Teknolojik gelişme dilleri, ilişkileri, kurumları ve güç biçimlerini hızla dönüştürürken, biz inanlılar, bize armağan olarak verilmiş olan insanlığın büyüklüğünü korumak ve ona değer vermek için hangi projeler üzerinde ve ne şekilde çalışacağımızı seçmeliyiz ve seçebiliriz. Bu yalnızca geleceğimiz için değil, şimdiki zamanımız için de bir seçimdir; çünkü yapay zekâ ve ortaya çıkmakta olan diğer teknolojiler zaten gündelik yaşamımızın bir parçasıdır.

91. Toplumsal ilişkileri Müjde’nin ışığında yaşamanın somut biçiminin bir kez ve sonsuza dek belirlenmediğine, aksine kuşaktan kuşağa Hristiyan topluluğuna emanet edilmiş bir görev olarak kaldığına eminim. Kutsal Ruh’un rehberliğinde Kilise, Tanrı sözü tarafından aydınlatılmaya kendini bırakır, zamanın işaretlerini okur ve halklar ve uluslar arasındaki ilişkilerin Tanrı’nın Krallığı’nın taleplerine giderek daha uygun hâle gelmesi için yaratıcı bir biçimde yeni yollar arar.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 53. Bu yüzden Kilise’nin bütün üyelerini, bugünkü meydan okumalardan korkmamaya, aksine birbirlerini dinlemeye ve daha insani ve kardeşçe bir toplum inşa etmedeki sorumluluklarını sıkıca benimsemeye teşvik ediyorum.

Teknokratik Paradigma ve Dijital Güç

92. Papa Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali’nde küreselleşmiş dünyamızda teknokratik bir paradigmanın gitgide artan egemenliğiniKrş. Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 106-109: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 889-891. kınamıştır: kişisel, toplumsal ve ekonomik kararları yalnızca verimlilik, denetim ve kâr mantığının biçimlendirmesine izin verme eğilimi. Bu, teknolojinin salt bir araç olmadığını açıkça gösterir. Teknoloji her şeyin kendisiyle yargılandığı ölçüt hâline geldiğinde, neyin önemli olduğunu ve neyin atılabileceğini dikte etmeye başlar; yaratılışı bir sömürü nesnesine, insanları ise hep daha büyük bir verimliliğe doğru sürüklenen bir sistemin salt çarklarına indirger.

93. Bu paradigma son yıllarda, kısmen yapay zekânın, bilişsel bilimin, nanoteknolojinin, robotbilimin ve biyoteknolojinin yaygınlaşmasıyla beslenerek hızla yayılmıştır. Bu yenilikler kendi başlarına bütüncül insani gelişmeye ve ortak evimize özene büyük ölçüde hizmet edebilir. Ancak tam da güçleri nedeniyle teknokratik paradigmanın yayılmasını da hızlandırabilirler ve bu nedenle yeni bir ruhsal, etik ve siyasal çerçeve gerektirirler. Daha fazla güç, zorunlu olarak daha iyi bir şey anlamına gelmez. Bu bakımdan Romano Guardini’nin sözleri güncelliğini korumaktadır: “Çağdaş insan gücü iyi kullanmak üzere eğitilmemiştir.”R. Guardini, Das Ende der Neuzeit, Würzburg 1951, s. 89.

94. İnsanlığın kendi başarılarının kurbanı olma tehlikesi, Aziz VI. Paulus tarafından da açıkça fark edilmiştir; o şu uyarıda bulunmuştur: “En olağanüstü bilimsel ilerleme, en şaşırtıcı teknik başarılar ve en hayret verici ekonomik büyüme, sahici bir ahlaki ve toplumsal ilerlemeyle birlikte gitmedikçe, uzun vadede insanın aleyhine işleyecektir.”Aziz VI. Paulus, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 25. Yıl Dönümü Vesilesiyle Konuşma (16 Kasım 1970): Acta Apostolicae Sedis 62 (1970), s. 833. Bu nedenle teknolojik ilerleme, kendi başına değerli olsa da, ona yön veren antropolojik görüşün ve izlediği amaçların dikkatle ayırt edilmesini gerektirir. Teknolojik gelişme buna karşılık gelen etik ve toplumsal bir ilerleme olmaksızın ilerlerse, sonuç insanlıkta bir büyüme olmaksızın araçlarda bir artış olabilir: “daha fazla olmak” olmaksızın “daha fazlasına sahip olmak”. Böyle bir senaryoda bireylerin esas olarak ürettikleri sonuçlara göre değerlendirilmesi tehlikesi vardır.Krş. Franciscus, Kapsayıcı Kapitalizm Konseyi’ne Konuşma (11 Kasım 2019): L’Osservatore Romano, 11-12 Kasım 2019, s. 8.

95. Burada daha önce dikkat çektiğim bir başka hayati yönü de kabul etmeliyiz. Dijital bağlamda birçok durumda platformlar, altyapı, veriler ve bilgi işlem gücü üzerindeki denetim devletlerin değil, büyük ekonomik ve teknolojik aktörlerin elindedir. Bu yapılar fiilen erişim koşullarını belirler, görünürlük kurallarını saptar ve katılım olanaklarının kendisini biçimlendirir. Böyle bir güç birkaç kişinin elinde toplandığında saydamlığını yitirme ve kamusal denetimden kaçma eğilimi gösterir; bu da yeni bağımlılıklara, dışlamalara, manipülasyonlara ve eşitsizliklere yol açan çarpık gelişme biçimleri tehlikesini artırır.

96. Dijital dünyadaki bu güç yoğunlaşması karşısında, bu yeni durumda yargı ve ayırt etme ölçütleri Sosyal Öğreti’nin yüce ilkeleridir: insan kişisinin devredilemez onuru, ortak iyi, malların evrensel amacı, ikincillik, dayanışma ve sosyal adalet. Bu ilkeler, dijital altyapıların ve algoritmaların gücünün katılımı ve sorumluluğu gerçekten destekleyip desteklemediğini, kırılganları koruyup korumadığını, fırsatlara adil erişimi sağlayıp sağlamadığını ve herkesin iyiliğine yönelik kalıp kalmadığını değerlendirmemizi talep eder. Bu temelde, şimdi yapay zekânın ne olduğunu, açtığı olanakları ve içerdiği tehlikeleri daha yakından inceleyebiliriz.

Yapay Zekâ

97. Burada yapay zekânın kapsamlı bir incelemesini sunmak ya da ilgili geniş literatüre genel bir bakış vermek niyetinde değilim; çünkü kilisesel bağlam içinde de dâhil olmak üzere yetkin katkılar zaten mevcuttur.Krş. İnanç Öğretisi Dikasteryumu – Kültür ve Eğitim Dikasteryumu, Antiqua et Nova Notu (14 Ocak 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 159-210; Franciscus, 57. Dünya Barış Günü Mesajı (8 Aralık 2023): Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 54-64; Franciscus, 58. Dünya Sosyal İletişim Günü Mesajı (24 Ocak 2024): Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 261-266; Franciscus, Yedi Büyükler Grubu’nun (G7) Yapay Zekâ Oturumunda Konuşma: “Heyecan Verici ve Korkutucu Bir Araç” (14 Haziran 2024): Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 866-875; Uluslararası İlahiyat Komisyonu, Quo vadis, humanitas? İnsanlığın Geleceğine İlişkin Bazı Senaryolar Karşısında Hristiyan Antropolojisi Üzerine Düşünmek (9 Şubat 2026); 60. Dünya Sosyal İletişim Günü Mesajı (24 Ocak 2026): L’Osservatore Romano, 24 Ocak 2026, s. 2-3. Teknik yeniliklere yön verenin ve bunların kullanımını ve sınırlarını sorumlulukla belirleyenin her zaman vicdanı ve özgürlüğüyle insan aklı olmasını sağlamak amacıyla, insan kişisinin önceliğini koruyan ahlaki ve toplumsal bir ayırt etme için bazı temel unsurları hatırlatmakla yetiniyorum.

98. Bu tartışmanın başında iki husus belirtmek yerinde olur. Birincisi, bu sistemlerin gelişmekte olduğu dikkat çekici hız göz önünde bulundurulduğunda, YZ’ye ilişkin her ifade hızla eskime tehlikesi taşır. İkincisi, onları tasarlayanlar da dâhil olmak üzere hepimiz, bunların gerçek işleyişine ilişkin yalnızca sınırlı bir anlayışa sahibiz. Gerçekten de bugünkü YZ sistemleri “inşa edilmekten” çok “yetiştirilmektedir”; çünkü geliştiriciler her ayrıntıyı doğrudan tasarlamaz, bunun yerine içinde zekânın “büyüdüğü” bir çerçeve oluştururlar. Bunun sonucunda, bu sistemlerin iç temsilleri ve hesaplama süreçleri gibi temel bilimsel yönler şimdilik bilinmez olarak kalmaktadır. Böylece iki yönlü bir bağlılığa acil bir ihtiyaç doğar: bir yandan bilimsel araştırmanın derinleştirilmesi, öte yandan ahlaki ve ruhsal ayırt etmenin uygulanması.

99. YZ’nin tek ve kapsamlı bir tanımını vermek mümkün değildir. Bununla birlikte söylenebilecek olan, bu tür bir “zekâ”yı insanların zekâsıyla eşitleme yanılgısından kaçınmamız gerektiğidir. Bu sistemler yalnızca insan zekâsının belirli işlevlerini taklit eder. Bunu yaparken hız ve hesaplama kapasitesi bakımından çoğu zaman insan zekâsını aşar ve birçok alanda somut yararlar sunarlar. Ancak bu güç bütünüyle veri işlemeye bağlı kalır. Sözde yapay zekâlar deneyim yaşamaz, bir bedene sahip değildir, sevinç ya da acı duymaz, ilişkiler aracılığıyla olgunlaşmaz ve sevginin, emeğin, dostluğun ya da sorumluluğun ne anlama geldiğini içeriden bilmezler. Ahlaki bir vicdanları da yoktur; çünkü iyiyi ve kötüyü yargılamaz, durumların nihai anlamını kavramaz ya da sonuçların sorumluluğunu taşımazlar. Dili, davranışı ve çözümleme becerilerini taklit edebilir, hatta empatiyi ve anlayışı benzetebilirler, ancak ürettiklerini anlamazlar; çünkü insanların bilgelikte büyümesini sağlayan duygusal, ilişkisel ve ruhsal bakış açısından yoksundurlar. Bu araçlar “öğrenme” yeteneğine sahip olarak betimlendiğinde bile, bunu yapma biçimleri bir insan kişisininkinden farklıdır. Bu, kendini yaşam tarafından biçimlendirilmeye bırakan ve zaman içinde seçimler, hatalar, bağışlama ve sadakat aracılığıyla büyüyenlerin deneyimi değildir. Daha çok, verilere ve geri bildirime dayalı, çok etkili olabilen ama içsel bir büyüme içermeyen bir istatistiksel uyarlanma biçimidir.

Uyanıklık Gerektiren Değerli Bir Araç

100. Söylenenlerin ışığında, YZ’nin neden değerli bir araç olabileceğini ve aynı zamanda neden ölçülü ve uyanık bir yaklaşım gerektirdiğini daha iyi anlayabiliriz. Son yıllarda bireysel kullanımı önemli ölçüde yaygınlaşmış ve hem sunduğu fırsatlar hem de hızlı yayılmasına bağlı tehlikeler üzerine giderek artan bir düşünceye yol açmıştır. Kişisel kullanımda özellikle üç yön dikkatli bir değerlendirmeyi hak eder: sonuçların elde edilme kolaylığı, nesnellik izlenimi ve insan iletişiminin benzetilmesi. Bilgiye, karmaşık çözümlemelere, medya içeriğine ve pratik yardıma erişilebilen hız ve basitlik kuşkusuz yaşamı kolaylaştırır. Ancak bunlar aşırı bağımlılığı ve hazır yanıtlar aramayı da teşvik edebilir, kişisel yaratıcılığı ve muhakemeyi zayıflatabilir. Bu sistemlerin sağladığı yanıtların ve önerilerin görünürdeki nesnelliği, bunların onları tasarlayan ve eğitenlerin bütün güçlü yanları ve sınırlılıklarıyla birlikte kültürel varsayımlarını yansıttığı gerçeğini gözden kaçırmamıza yol açabilir. Olumlu insan iletişiminin, yani öğüt, empati, dostluk ve hatta sevgi sözlerinin yapay olarak taklit edilmesi ilgi çekici ve kimi zaman gerçekten yararlı olabilir. Ancak daha az ayırt etme gücüne sahip kullanıcılar için yanıltıcı da olabilir ve gerçek bir kişisel özneyle bir ilişki yanılsaması yaratabilir. Sözcükler benzetildiğinde, gerçek ilişkiler değil, yalnızca onların görüntüsünü inşa ederler. Özenin ya da desteğin yapay olarak taklit edilmesi, gerçek ilişkilerin ve duygusal bağların eksik olduğu bağlamlara girdiğinde özellikle tehlikeli hâle gelebilir. Burada tehlike, kişinin başka bir kişiyle iletişim kurduğuna inanmasından çok, gerçek insani bağlar kurma arzusunun kendisini yavaş yavaş yitirebilmesidir.

101. Bakış açımızı YZ’nin toplumdaki kullanımına doğru genişlettiğimizde, onun artık birçok sektördeki ve birçok düzeydeki karar alma süreçlerine, yani iletişime, yönetime ve denetime yerleşmiş olduğunu görürüz. Verimlilik kazanımları ve bazı hizmetleri iyileştirme potansiyeli açıktır; ancak bunları hızla ve eleştirisiz bir biçimde benimsemek, çevresel etkiyi göz ardı etme eğilimi de dâhil olmak üzere bizi bir dizi tehlikeye maruz bırakır. Bugünkü YZ sistemleri muazzam miktarda enerji ve su gerektirmekte, karbondioksit emisyonlarını önemli ölçüde etkilemekte ve doğal kaynaklar üzerinde ağır talepler yaratmaktadır. Karmaşıklıkları arttıkça, özellikle büyük dil modelleri söz konusu olduğunda, bilgi işlem gücüne ve depolama kapasitesine duyulan ihtiyaç da büyür; bu da makinelerden, kablolardan, veri merkezlerinden ve yoğun enerji tüketen altyapıdan oluşan geniş bir ağ gerektirir. Dolayısıyla çevresel etkiyi azaltan ve ortak evimizi korumaya yardım eden daha sürdürülebilir teknolojik çözümler geliştirmek zorunludur.Krş. İnanç Öğretisi Dikasteryumu – Kültür ve Eğitim Dikasteryumu, Antiqua et Nova Notu (14 Ocak 2025), 96: Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 201.

Sorumluluk, Saydamlık ve YZ’nin Yönetişimi

102. YZ kullanımı hiçbir zaman salt teknik bir mesele değildir: İnsanların yaşamlarını etkileyen süreçlere girdiğinde haklara, fırsatlara, statüye ve özgürlüğe dokunur. İstihdama, krediye, kamu hizmetlerine erişime ve hatta bir kişinin itibarına ilişkin önemli ve hassas kararların, “şefkati, merhameti, bağışlamayı ve her şeyden önce insanların değişebileceği umudunu”Franciscus, Kültür ve Eğitim Dikasteryumu Tarafından Düzenlenen “Minerva Diyalogları” Toplantısı Katılımcılarına Konuşma (27 Mart 2023): Acta Apostolicae Sedis 115 (2023), s. 465. bilmeyen otomatik sistemlere bütünüyle devredilmesi tehlikesi vardır; bu da yeni dışlama biçimlerine yol açabilir. Bilginin manipüle edilmesi ya da mahremiyetin ihlali gibi açıkça zararlı kullanımlar vardır. Ancak daha ince bir tehlike de vardır; çünkü YZ sistemleri kendilerini tarafsız ve nesnel olarak sunduklarında, sonunda tasarımcılarının ve geliştiricilerinin kalıp yargılarını ya da ideolojik önyargılarını yansıtır ve pekiştirirler.

103. Nitekim pratikte bir algoritmaya kimin değerli olup olmadığını seçme gücünü, hiç kimse bu yargının sorumluluğunu taşımaksızın emanet etmek, insani olanakların sınırlarını yeniden tanımlama görevini devretmek demektir. Bu süreçte yalnızca dışlananlara yönelik empati (ki sonuçta benzetilebilir) değil, siyasal sorumluluk da yitirilir. Kırılganların dışlanması, karşısında itiraz yükseltmenin güçleştiği bir tarafsızlık ve nesnellik cilasına bürünür. Böylece adaletsizlik fark edilmeden geçer ve salt görüntüler olarak değil, gerçek siyasal eylemler olarak anlaşılan şefkat, merhamet ve bağışlama yavaş yavaş gözden kaybolur.

104. Buradan basit ama zorlayıcı bir sonuç çıkar: YZ’yi ahlaken tarafsız sayamayız. Gerçekte her teknik araç, neyi ölçtüğü, neyi göz ardı ettiği ve neyi optimize ettiği ve insanları ve durumları nasıl sınıflandırdığı aracılığıyla seçimleri ve öncelikleri cisimleştirir. Bir sistem bazı yaşamları daha az değerli sayacak ya da onları itiraz olanağı tanımaksızın dışlayacak biçimde tasarlanır ya da kullanılırsa, o zaman salt “iyi kullanılması gereken” bir araç değildir; çünkü insan kişisinin devredilemez onuruyla çelişen ölçütleri zaten içine yerleştirmiştir. Bu nedenle etik ayırt etme, bir sistemi iyi mi yoksa kötü amaçlar için mi kullandığımızı sormakla sınırlı kalamaz; o sistemin nasıl tasarlandığını ve ona yön veren verilere ve modellere hangi insan kişisi ve toplum görüşünün yerleştirildiğini de incelemelidir.Krş. İnanç Öğretisi Dikasteryumu – Kültür ve Eğitim Dikasteryumu, Antiqua et Nova Notu (14 Ocak 2025), 41: Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 178.

105. YZ’nin insan onuruna saygı göstermesi ve ortak iyiye gerçekten hizmet etmesi için sorumluluğun her aşamada açıkça tanımlanması gerekir: Bu sistemleri tasarlayan ve geliştirenlerden, onları kullanan ve somut kararlar için onlara güvenenlere kadar. Ancak birçok durumda bir sonuca götüren iç süreçler saydam olmayan bir nitelik taşır ve bu da sorumluluk yüklemeyi ve hataları düzeltmeyi güçleştirir. Hesap verebilirlik tam da burada can alıcı hâle gelir: Kararların “hesabını” kimin vermesi, onları kimin haklı çıkarması, izlemesi ve gerektiğinde onlara itiraz etmesi ve verilen her türlü zararı gidermesi gerektiğini belirleyebilme olanağı.Krş. a.g.e., 44-45: Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 179-180.

106. YZ’nin benimsenmesinde sağduyu, titiz bir değerlendirme ve hatta kimi zaman daha yavaş bir tempo talep etmek, ilerlemeye karşı çıkmak anlamına gelmez; tersine insan ailesine yönelik sorumlu bir özenin uygulanmasıdır. Teknolojik büyümenin hızı ile onun etkilerini yönetebilecek bilincin, normların, güvencelerin ve kurumların daha yavaş gelişimi arasındaki sık rastlanan dengesizlik göz önüne alındığında bu ihtiyaç daha da acildir. Etiğe soyut olarak başvurmak yeterli değildir; sağlam hukuki çerçeveler, bağımsız denetim, bilgilendirilmiş kullanıcılar ve sorumluluğundan el çekmeyen bir siyasal sistem gereklidir. Aksi takdirde değişim yalnızca teknokratik düşünce tarafından yönetilecek, gerekli ve kaçınılmaz olarak sunulacak ve sonunda verileri, altyapıyı ve bilgi işlem gücünü denetleyenlerin biçimlendirdiği kuralları dayatacaktır.

107. Bir başka koşulda da ısrar etme cesaretini göstermeksizin yalnızca makinelerin ahlakileştirilmesini, yani YZ’nin insani değerlerle sözde “hizalanmasını” talep etmekle yetinemeyiz. Bu koşul şudur: Söz konusu etik çerçeveleri açıkça tartışabilme ve onları ortak sosyal adalet ölçütlerine tabi kılabilme olanağı. Aksi takdirde YZ’yi denetleyenler kendi ahlaki görüşlerini dayatacak ve bu görüş bu sistemlerin görünmez altyapısı hâline gelecektir. Eğer o ahlak birkaç kişi tarafından belirleniyorsa, daha ahlaki bir YZ yeterli değildir. Gerekli olan, her şey hızlanırken işleri yavaşlatabilecek ve toplulukların hâlâ katılabilmesi ve soru sorabilmesi için olanakları koruyabilecek daha etkin bir siyasal katılımdır.

108. Aslında her büyük teknolojik dönüşümde olduğu gibi YZ de zaten ekonomik kaynaklara, uzmanlığa ve verilere erişime sahip olanların gücünü büyütme eğilimindedir. Ortak iyi ve malların evrensel amacı ışığında bu, ciddi kaygılar doğurur; çünkü küçük ama son derece etkili gruplar bilgi ve tüketim kalıplarını biçimlendirebilir, demokratik süreçleri etkileyebilir ve ekonomik dinamikleri kendi çıkarlarına yönlendirebilir; böylece sosyal adaleti ve halklar arasındaki dayanışmayı zayıflatabilirler. Bu yüzden, YZ kullanımının, özellikle kamusal mallara ve temel haklara dokunduğunda, katılıma ve ikincilliğe dayanan açık ölçütler ve etkili bir denetimle yönlendirilmesi zorunludur. Topluluklar ve ara kuruluşlar başka yerlerde alınan kararların edilgen alıcılarına indirgenmemelidir; ayırt etmeye ve denetime katkıda bulunabilmelidirler. Dahası, verilerin mülkiyeti yalnızca özel ellere bırakılamaz, uygun biçimde düzenlenmelidir. Veriler birçok katkıda bulunanın ürünüdür ve satılıp savılacak ya da seçkin bir azınlığa emanet edilecek bir şey olarak görülmemelidir. Aziz II. İoannes Paulus’un kolektif mallar konusunda zaten önerdiği gibi,Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 40: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 843. verileri bir katılım ruhuyla ortak ya da paylaşılan bir iyilik olarak yönetmek için yaratıcı bir biçimde düşünmek gereklidir.

109. Sosyal Öğreti’nin ilkeleri bu yeni gerçekliği anlamak için bir çerçeve sunar. Verilerin, hesaplama kaynaklarının ve düzenleyici etkinin birkaç kişinin elinde kaldığı bir dünyada ortak iyiden söz etmek, bu yeni epistemik, ekonomik ve siyasal asimetri biçimini gözler önüne sermek ve YZ’nin yeni tekellerini adlandırmak demektir. Malların evrensel amacından söz etmek, hem teknolojilere hem de onları kullanmak için gereken eğitime evrensel erişimi sağlamanın yollarını bulmak demektir. İkincillikten söz etmek, toplulukların rolünü standartlar başka yerlerde belirlendikten sonra salt denetimle sınırlamak yerine, onların seçim yapma ve düzeltme yeteneğini korumayı gerektirir. Dayanışmadan söz etmek, algoritmik sistemleri ayakta tutan gizli ve çoğu zaman sömürülen işçileri tanımamızı zorunlu kılar. Adaletten söz etmek, bu modelleri fiilen kimin eğitebileceğine ve kimin yalnızca onlara maruz kalacağına karar veren gücün küresel dağılımını sorgulamayı gerektirir. Aynı şekilde, sosyal adaletin yalnızca teknolojiler devreye sokulduktan sonra korunacak bir hedef değil, onların tasarımını en baştan biçimlendirmesi gereken bir koşul olduğunu kabul etmek demektir.

110. Son olarak, yüreğime yakın olan “silahsızlandırmak” ifadesini kullanmak istiyorum. YZ’yi silahsızlandırmak, onu bugün yalnızca askerî bağlamla sınırlı olmayan, aynı zamanda ekonomik ve bilişsel bir olgu olan “silahlı” rekabet zihniyetinden kurtarmak demektir. Bu rekabet, jeopolitik ya da ticari egemenliği güvence altına alma arzusuyla yönlendirilen, hep daha güçlü algoritmalar ve daha büyük veri kümeleri için bir yarışı içerir. Silahsızlandırmak, teknik gücün otomatik olarak yönetme hakkı verdiği varsayımını gözden düşürmek demektir. Silahsızlandırmak teknolojiyi reddetmek değil, onun insanlığa egemen olmasını önlemek demektir. Teknolojiyi tekelci denetimden kurtarmak ve onu tartışmaya ve müzakereye açmak, böylece onu insan dostu kılmak ve insan kültürlerinin ve yaşam biçimlerinin çoğulluğuna geri kazandırmak demektir. Bugünkü görevimiz yalnızca etik ya da teknik değildir. En derin anlamıyla ekolojiktir; çünkü ortak evimizin yeni bir boyutunu ilgilendirir. YZ, zaten içine daldığımız bir ortam ve aynı zamanda ilişki kurmak zorunda olduğumuz bir güçtür. Bu nedenle onu yalnızca düzenlemek yetersizdir; silahsızlandırılmış, kucaklayıcı ve erişilebilir olmalıdır.

111. Yapay zekâyı geliştirenlere özel bir çağrıda bulunmak istiyorum. Bir anlamda teknolojik yenilik, insanın ilahî yaratma eylemine katılımını temsil edebilir. Dolayısıyla geliştiriciler özel bir etik ve ruhsal sorumluluk taşırlar; çünkü her tasarım seçimi bir insanlık görüşünü yansıtır. Nasıl ki sanatsal ya da edebî bir eserin yaratıcısı onun ilettiği değerleri göz önünde bulundurmak zorundaysa, geliştiriciler de değerleri projelerine gereken ciddiyetle yerleştirmeye çağrılmaktadır: saydamlıkla, etkilenen topluluklara karşı sorumlulukla ve yetiştirilmekte olanın gerçek bir iyilik olmasını sağlamaya yönelik dikkatli bir özenle.

Yitirilmemesi Gereken Şey

112. YZ’nin sorumluluğu ve yönetişimi meselelerini ele aldıktan sonra, şimdi temel sorumuza dönmeliyiz: İnsanlığımızı korumak ne anlama gelir? Tehlike, belirli teknolojilerin kötüye kullanımının ötesine uzanır. Daha da ağır olanı, içine daldığımız ve dijital devrimle ve YZ ile büyütülen her yere sızmış teknokratik paradigmanın insan karşıtı bir görüşü olağanlaştırma tehdidinde bulunmasıdır. Bu görüşte yaşamın doluluğu, daha fazlasına sahip olmak, zayıflığı azaltmak, belirsizliği ortadan kaldırmak ve mutlak denetim uygulamakla eşitlenir. Verimlilik değerin nihai ölçüsü hâline geldiğinde insanlar, kendilerini ilişkiye ve paydaşlığa çağrılmış kişiler olarak değil, optimize edilecek bir proje olarak görme ayartısına kapılır.

113. Gerçekte insan varoluşunun herhangi tek bir boyutunu mutlak düzeye yükseltmek her zaman bir hatadır. Gerçekten de düzensizlik yalnızca kıtlıktan doğmaz; denetimsiz büyüme bile yoksullaşmaya yol açabilir. Bir ekosistemde bir tür diğerleri pahasına yayıldığında denge bozulur; insan yaşamında da bir yeti her şeyin ölçüsü olduğunu iddia ettiğinde benzer bir şey olur. Böylece mutlaklaştırılan zekâ, duygu, irade, bağlılık ve ilişkiler gibi yaşamın diğer temel boyutlarını gölgede bırakır. Benzer biçimde teknik güç, dengelenmeden bırakılırsa bizi daha yetenekli kılmaz; daha yalnız ve egemenlik altına alınmaya ve dışlanmaya daha açık kılar. Bu eleştirel nokta zekâya karşı çıkmaz; zekâ kendine gönderimli hâle geldiğinde, yaşama ve insan kişisine hizmet etme yolundaki gerçek amacının yitirildiğini hatırlatır.

114. Bir uygarlığın niteliği araçlarının gücüyle değil, sunabildiği özenle, ötekini salt bir işlev olarak değil bir yüz olarak tanıyabilme yeteneğiyle ölçülür. Birbirine özen gösterebilme yeteneği insanlığımızın temel bir boyutudur ve yaşanan deneyim aracılığıyla öğrenilen ve ustalaşılan bir yetidir. Bir çocuğa öyküler okumak, yaşlı bir kişiye arkadaşlık etmek ve bir evi misafirperver olacak biçimde düzenlemek, çoğu zaman aile yaşamına kök salmış basit davranışlardır. Bunlar bize toplumsal düzeyde özene değer vermeyi öğretir ve bizi başkalarını ilgiyi hak eden kişiler olarak tanımaya alıştırır. Teknoloji de, örneğin insan özgürlüğünü ve muhakemesini zayıflatmaksızın öngörmemize ve düzenlememize yardım eden araçlar sağlayarak, insanlar arasındaki bu karşılıklı özeni destekleyebilir. Sonuçta ilişkilerin öznesi olan ve kendi kararlarından sorumlu olan insanlardır.

Alttaki Anlatılar: Transhümanizm ve Posthümanizm

115. Süregiden dijital devrime eşlik eden kültürel varsayımlara ışık tutma girişimiyle, şimdi ilerlemeyi insanlık durumunun aşılması olarak yorumlayan ve çoğu zaman transhümanizm ve posthümanizm etiketleri altında toplanan bazı düşünce akımlarına dikkatimizi çevirmek istiyorum. Bu bakış açıları, bazı teknolojik güç merkezlerinde bulunan ideolojik arka planı oluşturur ve özellikle medyada ve sosyal ağlarda basitleştirilmiş bir biçimde ortak tahayyülü işgal eder. Bir “güçlendirilmiş insan” ya da “insan-makine melezi” fütüristik görüşü aracılığıyla yeni teknolojilere yönelik coşkuyu besleme eğilimindedirler.

116. Transhümanizm ve posthümanizm bir dizi akımı ve duyarlılığı kapsar; bu da onları tek ve açık bir biçimde tanımlamayı güçleştirir. Bunlar, birbirinden farklı ama ortak bir varsayımlar “denizi”yle, yani teknolojinin merkezî rolü ve insanlık durumunun sınırlarını aşma özlemiyle birbirine bağlanan kavramsal “adalardan” oluşan bir takımadaya benzetilebilir. Genel olarak transhümanizm, performansı ve yetenekleri artırmak amacıyla insanların biyotıp, beden mühendisliği, cihazlar ve algoritmalar gibi teknolojiler aracılığıyla güçlendirilmesini öngörür. Posthümanizm ise, özellikle daha radikal biçimlerinde, daha da ileri gider: İnsan merkezciliği sorgular ve insanların, makinelerin ve çevrenin melezleşmesini öngörür; hatta insanlığın yeni bir evrim aşamasında kendini aştığı bir eşiği bekler. Bu tür düşünceler büyük ölçüde spekülatif kalsalar bile, ortak tahayyülü değiştirerek önem kazanır ve böylece toplumsal, ekonomik ve siyasal seçimleri etkilerler.Krş. Uluslararası İlahiyat Komisyonu, Quo vadis, humanitas? İnsanlığın Geleceğine İlişkin Bazı Senaryolar Karşısında Hristiyan Antropolojisi Üzerine Düşünmek (9 Şubat 2026), 63.

117. Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin bakış açısından temel mesele, teknolojinin kendisinin kullanımı değil, onun altında yatan görüştür. İnsan, mükemmelleştirilecek ya da aşılacak bir şey olarak görülürse, bazı yaşamların daha az yararlı, daha az arzu edilir ya da daha az değerli olduğunu kabul etmek kolaylaşır. İlerleme adına, türün sözde optimizasyonu peşinde yükü en kırılganların üzerine yükleyen “gerekli fedakârlıklar” haklı gösterilmeye başlanabilir. Bu bakımdan Aziz VI. Paulus’un yukarıda anılan uyarısı büyük bir öngörü taşımaktadır: Nitekim bilimsel ve teknolojik ilerlemeler, ahlaki ve toplumsal ilerlemeden koptuğunda, sonunda insanlığa karşı döner.Krş. Aziz VI. Paulus, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 25. Yıl Dönümü Vesilesiyle Konuşma (16 Kasım 1970): Acta Apostolicae Sedis 62 (1970), s. 833. Bu nedenle açık bir ayrım yapılmalıdır. Teknolojiyi insan merkezli ve ilişkisel bir görüş içinde bütünleştirmek bir şeydir; insanın sınırlarını değersizleştiren ve salt teknik bir “kurtuluş” vaat eden bir bakış açısının yönlendirmesine kapılmak ise bambaşka bir şeydir.

İnsan Kişisinin Sınırı, Yüreği ve Büyüklüğü

118. Bugün yaşamla ilişkimiz bir kriz içinde görünmektedir. “Sınır” olarak görünen her şey, yani yetersizlik, hastalık, yaşlılık, acı ve kırılganlık, insanlığımızın aracılığıyla olgunlaştığı ve kendini ilişkiye açtığı bir gerçeklik olarak değil, öncelikle düzeltilmesi gereken bir kusur olarak görülme eğilimindedir. Oysa insanlığın sınırlılıklara rağmen değil, çoğu zaman tam da onlar aracılığıyla gelişip serpildiğini hatırlamalıyız. İmanın ışığı, bu dünyanın şeylerinin “olumsallığı” dediğimiz şeyi tanımamıza yardım eden bir gerçeklik bakışı sunar. İnsan yaşamını belirleyen acıyı hafifletmek için çabalamak doğru olsa da, “dinî deneyimin ve özellikle Hristiyan imanının, insanın büyüklüğü ile sınırlılığı arasındaki bu iki anlamlılığı aşırı basitleştirmeden yaşamamızı, onu Tanrı’yla asli ve temel ilişkimizin ışığında yorumlayarak yaşamamızı önerdiğini”Uluslararası İlahiyat Komisyonu, Quo vadis, humanitas? İnsanlığın Geleceğine İlişkin Bazı Senaryolar Karşısında Hristiyan Antropolojisi Üzerine Düşünmek (9 Şubat 2026), 3. bilerek temel sonluluğumuzu kabul etmek de bilgeliktir.

119. Şunların yer bulduğu yer tam da sınırlılıklarımızın içidir: şefkat ve başkalarının ihtiyaçlarına yönelik içten bir ilgi; karanlığın ve başarısızlığın ortasında bile ortaya çıkabilen bir cömertlik; ruhsal deneyim ve Tanrı’ya tapınma. Bunu sınırlarımızın elle tutulur hâle geldiği birçok anda görürüz: reddedilmeyle karşılaştığımızda, sevdiğimiz birinin hastalığının ya da kaybının acısını çektiğimizde, kendi zayıflığımızla ya da başarısızlığımızla karşılaştığımızda. Gizemli bir biçimde, tam da böyle anlarda yeni bir bilgeliği keşfedebilir, başkalarının yakınlığını somut olarak deneyimleyebilir ve Rab’bin varlığıyla karşılaşabiliriz.

120. Sınırlılıklar içsel bir acı olarak yaşandığında bile insan bilgeliği bize onu inkâr etmemeyi ya da bastırmamayı, aksine bütünleştirmeyi öğretir. Acıyı tamamen ortadan kaldırmak, sonunda sevgiyi ve arzuyu da söndürmek anlamına gelir. Seven ve arzulayanlar sınavdan ve acıdan geçmekten kaçınamazlar; yıllar içinde, yara izleri gibi iz bırakan dersleri, özgürlüğün ve başarısızlığın, düşlerin ve hayal kırıklıklarının biçimlendirdiği bir yolculuğun anılarını içimizde taşırız. Ruhun harikaları içimizde ancak bu unsurların etkileşimi sayesinde gerçekleşir ve insanlığımızın zenginliğini sezmemizi sağlar.“Yüreği değersizleştirirsek, yürekten konuşmanın, yürekle hareket etmenin, yüreği yetiştirmenin ve iyileştirmenin ne anlama geldiğini de değersizleştiririz. Yüreğin özgüllüğünü takdir etmezsek, yalnızca aklın iletemeyeceği iletileri kaçırırız; başkalarıyla karşılaşmalarımızın zenginliğini kaçırırız; şiiri kaçırırız. Tarihin ve kendi geçmişimizin de izini yitiririz, çünkü gerçek kişisel tarihimiz yürekle inşa edilir. Yaşamımızın sonunda yalnızca bu önemli olacaktır.” Franciscus, Dilexit Nos Ansiklikali (24 Ekim 2024), 11: Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 1372. Bütün sınırların sözde aşılması adına hem trajik hem de görkemli olan bu serüvenden vazgeçmek pek çok anlama gelebilir, ama artık insani olmaz.

121. Yaratılmış varlıklar olarak sınırlılıklarımızın ahlaki yozlaşması, yani insan yüreğini açıkça çalkalayan kötülük, toplumu ve yaşamı mahveder ve kimi zaman insanlık dışılığın aşırı biçimlerine varır. Ancak sınırlılıklarımızın bu acı verici ifadeleri bile iyiliğe açıklıklar bırakır. Kişiler kendilerini insanlıktan çıkardıklarında ve trajedilere yol açtıklarında bile insanlığın içinde, Tanrı’nın lütfuyla tövbe ve uzlaşma yolları boyunca yeniden alevlendirilebilecek küçük bir ışık parlamayı sürdürür. Viktor Frankl’ın haklı olarak gözlemlediği gibi, dehşet anlarında “insanı gerçekte olduğu gibi tanıdık. Ne de olsa insan, Auschwitz’in gaz odalarını icat eden varlıktır; ama aynı zamanda o gaz odalarına dimdik, dudaklarında Rab’bin Duası ya da Shema Yisraelİbr. “Dinle, ey İsrail” (krş. Yasa’nın Tekrarı 6:4): Yahudi inancının temel ikrarı olan ve gündelik duada okunan Kutsal Yazı bölümü. ile giren varlıktır.”V. Frankl, İnsanın Anlam Arayışı. Logoterapiye Giriş, Boston 1963, s. 213.

122. Sonluluk, gerçekten kabul edildiğinde, bizi küçültmez, aksine Tanrı’nın ve başkalarının yüzünü tanımaya açar. Gerçekten de tam da sınırları, yani kırılganlığı, acıyı ve başarısızlığı deneyimlediğimiz için her kişinin, hem kendimizin hem de başkalarının dokunulmaz onurunu tanıyabiliriz. Bu aynı deneyim içinde, kendimizden daha büyük bir kardeşliği sezebilir ve adaletsizliği bir skandal olarak algılayabiliriz. Sahici kültür ve sanat bu kıvılcımı korur ve kötülüğün olağanlaştırılmasına direnir. Bu yüzden bazı eserler neredeyse peygamberce bir anlam kazanmıştır: Beethoven’in Dokuzuncu Senfonisi bir birlik arzusu olarak; Guernica insanlıktan çıkarmanın bir kınanması olarak; Schindler’in Listesi geçmişi unutuluşa terk etmeme çağrısı olarak görülebilir.

123. Tarih yalnızca insan şiddetinin bir kaydı olarak değil, aynı zamanda insanlığın ortak yaşamımızı koruyan kurumlar yaratabildiğinin kanıtı olarak da görünür. Son iki yüzyılda bu, birkaç simgesel başarıda görülebilir: Operasyonel tarafsızlığı herkese şefkatli bir bakım sağlayan Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin kurulması (1863); yalnızca hukuki bir değişimi değil, bir vicdan dönüşümünü de temsil eden köleliğin kaldırılmasına götüren uzun süreç; insan onurunun evrenselliğini, en azından ortak bir ideal olarak, teyit etmek için ortak bir dil ortaya koyan Birleşmiş Milletler’in (1945) ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin (1948) kabulü; ve zulümden ve tehlikeden kaçanları koruma ödevini tanıyan 1951 Mülteci Sözleşmesi. Bu örneklerin her birinde iyilik arzusu, güç istismarını sınırlayabilecek ve kırılganları savunabilecek kamusal bağlamlarda, yani yasalarda, kurumlarda ve uygulamalarda somut bir biçim kazanmıştır. Ancak bu gelişmelerin hiçbiri direnişle, dar çıkarlarla ya da kültürel ataletle karşılaşmadan ortaya çıkmamıştır. Ahlaki ilerleme neredeyse her zaman çoğu kez gerilemelerle belirginleşen uzun ve zorlu bir yolculuk aracılığıyla gerçekleşir. Tıkanmış barış süreçlerini ya da çevresel taahhütlerin yavaş uygulanmasını düşünmemiz yeterlidir. Bu başarıların kırılganlığının kendisi, onları başlatan ve ayakta tutanların sorumluluğunun ne denli değerli olduğunu vurgular.

124. Bazı olaylar, bireyler herkesin onurunu gerçekten ciddiye aldığında tarihin de değişebileceğini açıkça gösterir: Martin Luther King Jr.’ın tanıklığıyla yakından ilişkili olan Amerika Birleşik Devletleri’ndeki sivil haklar hareketi ya da Nelson Mandela’nın serbest bırakılmasının ve onun geleceği nefrete teslim etmeme kararının ardından Güney Afrika’da apartheid’ın sona ermesi. Farklı bağlamlarda birçok cesur ve cömert kadın da öne çıkmıştır: Aziz Laura Montoya, Kalkütalı Aziz Teresa, Dorothy Day, Marie Skłodowska-Curie, Maria Montessori, Elisabeth Elliot, Wangari Maathai, Benazir Butto ve bağlılıkları tarihi daha insani kılmaya katkıda bulunmuş olan her kıtadan sayısız diğerleri.

125. Bu kamusal işaretlerin yanında daha gizli ama belirleyici bir öykü vardır. Onu yoksul ve tehlikeli yerlerde hizmet etmeyi seçen, dinî yaşama adanmış topluluklarda görürüz. Onu, Aziz Maximilian Maria Kolbe, Aziz Óscar Romero ve Kutsanmış Enrique Angelelli gibi kardeşlik ve adalet şehitlerinde ve Saygıdeğer François-Xavier Nguyễn Văn Thuận gibi sert ve çoğu zaman insanlık dışı koşullar içinde Müjde’nin umudunu ve insan onurunu cisimleştiren tanıklarda da görürüz. Her şeyden önce de anne babalar, hemşireler, doktorlar, gönüllüler ve yaşlı bir kişinin ya da dışlanmış birinin yanında kalanlar gibi gösterişsizce bakan, eğiten, eşlik eden ve teselli eden “gündelik yaşamın şehitlerinde” görünür. Onların tanıklığı, iyiliğin otomatik olarak ilerlemediğini, tersine yenilgiden sonra bile yeniden başlamak için gerekli olan azmi, anımsamayı ve içsel tövbeyi gerektirdiğini gösterir.

126. Umudu ayakta tutan ve yüreğin gerilemesine izin vermeksizin teknolojik ilerlemeye açık bir yön veren şey, adil kurumların, inandırıcı tanıkların ve gündelik sadakatin bu iç içe geçişidir. Bu nedenle insanlık, bütün büyüklüğü ve yaralılığıyla, hiçbir zaman yerine başka bir şey konulmamalı ya da aşılmamalıdır. Acıyı hafifleten ve yeni olanakların kapısını aralayan teknolojik ilerlemeyi, insanlığımızın özünü, yani ilişki ve sevgi yetisini terk etmememiz koşuluyla kucaklayabiliriz. Bu da can alıcı bir soruya götürür: Eğer sahici bir “insandan öte” varsa, o nerede bulunur? Hristiyan imanı bu soruyu, teknolojik bir tanrılaştırmadan değil, Mesih’te alınan Tanrı lütfu aracılığıyla doğan bir tamamlanmışlığa işaret ederek yanıtlar.

Sahici “İnsandan Öte”: Lütuf ve Hristiyan Hümanizmi

127. “İnsandan öte” ifadesi, teknolojik vaadin tekelindeki bir alan değildir. Yüzyıllardır Hristiyan geleneği, insanların kendi doğalarının sınırlarına hapsolmadıklarını, aksine gerçeklikten kaçış ya da sınırlılıklarını küçümseme yoluyla değil, sevgide tamamlanmaları yoluyla kendilerini aşmaya çağrıldıklarını savunmuştur. İman, Tanrı’dan bir armağan olarak kaynaklanan “öte”ye doğru bir açıklığı tanır. Bu dönüşüm Kutsal Ruh’un işidir. Aziz Thomas Aquinas’ın öğrettiği gibi, bu yüceltilme ve dönüşüm süreci “yaratılmış doğanın her türlü yetisini aşar”;Aziz Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I-II, q. 112, a. 1, co.; q. 114, a. 5, co.: Leonina baskısı, c. VII, Roma 1892, s. 323 ve 349. çünkü sonlu doğamızı Tanrı’nın yaşamından sonsuz bir orantısızlık ayırır.Krş. a.g.e., q. 114, a. 1, co.: Leonina baskısı, c. VII, s. 344. Bununla birlikte, bu dünyanın sınırlılıkları içinde yol alırken bile o tükenmez yaşamın kalbine girmek mümkün olmaya devam eder. Bu geçişi mümkün kılan ancak kendini veren Ebedî Olan olabilir. Nitekim “sonsuz” orantısızlığı aşan Tanrı’nın kendisidir.Krş. Aziz Thomas Aquinas, Super Boetium de Trinitate, q. 1, a. 2, ad 3: Leonina baskısı, c. L, Roma 1992, s. 96; Summa Theologiae, I, q. 7, a. 1, ad 3: Leonina baskısı, c. IV, Roma 1888, s. 72. İnsan kişisinin yeniden yaratılışı O’nda gerçekleşir. “Her kim Mesih’teyse yeni bir yaratıktır. Eski şeyler geçip gitti, işte her şey yepyeni oldu” (2. Korintliler 5:17).

128. Tanrı’nın lütfuyla kendimizi aşma olanağını kucakladığımızda doğamızı inkâr etmeyiz, daha az insan da olmayız. Tam tersine, Papa Franciscus’un açıkladığı gibi, “İnsandan öte olduğumuzda, varlığımızın en dolu hakikatine erişmek için Tanrı’nın bizi kendimizin ötesine taşımasına izin verdiğimizde tam anlamıyla insan oluruz.”Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 8: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1022. Promethevari düşlerden köklü ayrılış da burada yatar: İnsanlığı kurtaran güçlendirilmiş bir kendine yeterlilik değil, özgürleştiren bir ilişki, dönüştüren bir paydaşlıktır. Bu ışıkta, yalnızca zaten var olanı sınıflandıran ve optimize eden bir teknoloji, ne denli istemeden olursa olsun, değişime ve büyümeye bir engel hâline gelebilir. Bir algoritma için hata düzeltilmesi gereken bir kusurdur; ancak bir kişi için hata derin bir değişimin katalizörü olabilir. Bir kişinin geleceği hesaplanabilir değildir; Tanrı’nın tükenmez lütfuyla yüceltilen özgürlüğüne ve yeşerttiği ilişkilere bağlıdır.

İki Kent ve İki Sevgi

129. Hristiyan hümanizmi bilimi ya da teknolojiyi reddetmez; aksine onları şükran ve gerçekçilikle kucaklar ve daha yüce bir çağrının içine yerleştirir. İnsanlığın yaratıcı zekâsı, acıyı hafifletebilecek ve yeni olanakların kapısını aralayabilecek bir armağandır; ancak ortak iyiye, adalete, kırılganlara özene ve yaratılışa yönelik olarak kalmalıdır. Bu anlamda gerçek seçenek coşku ile korku arasında değil, iki gelişme yolu arasındadır: bireylere ve halklara hizmet eden bir ilerleme ya da onları güç zihniyetine tabi kılan bir ilerleme. Sonuçta temel soru, Aziz II. İoannes Paulus’un sorduğu soru olarak kalır: YZ, “yeryüzündeki insan yaşamını, o yaşamın her yönüyle ‘daha insani’ kılıyor mu? Onu insana daha layık kılıyor mu?”Aziz II. İoannes Paulus, Redemptor Hominis Ansiklikali (4 Mart 1979), 15: Acta Apostolicae Sedis 71 (1979), s. 286-287. Yanıt evetse, onu Nehemya Kitabı’nda anlatılan Yeruşalim’in yeniden inşasına benzer sabırlı ve ortak bir yeniden yapılanma yolunda sorumlulukla kucaklanacak bir fırsat olarak tanıyabiliriz. Ama eğer yürek kururken ve insani bağlar yıpranırken güç büyüyorsa, o zaman yeni bir Babil biçimiyle, görkemli ama temelden insanlıktan çıkarıcı bir yapıyla karşı karşıyayız demektir.

130. İlerlemenin bu iki yolu arasındaki seçimi ve onu nasıl yorumlayıp yaşadığımızı sorgulamak, sonuçta kendi yüreklerimizi incelemek meselesidir. İlişkileri, emeği ve kurumları anlama ve biçimlendirme biçimimiz pratikte temel değerlerimizi açığa vurur. Sonunda her şey en çok değer verdiğimiz şeyden kaynaklanır. Bu, hem bireyler hem de toplum olarak gerçekten neyi değerli tuttuğumuz konusunda bize yön veren ve yaşamlarımızı ve eylemlerimizi yönlendiren bir sevgidir. Aziz Augustinus insanlık tarihini, dünyada ikamet etmenin ve birlikte yaşamanın iki biçimine, deyim yerindeyse iki “kente” yol açan iki sevgi arasındaki bir mücadele olarak betimlemiştir: bir yanda Tanrı ve komşu sevgisi; öte yanda yalnızca kendini sevme. “İki sevgi iki kent kurmuştur: Tanrı’yı hor görmeye varan öz sevgi dünyevi kenti, kendini hor görmeye varan Tanrı sevgisi göksel kenti.”Aziz Augustinus, De civitate Dei, XIV, 28: Corpus Christianorum Series Latina 48, Turnhout 1955, s. 451. Tarih boyunca olduğu gibi bu iki sevgi bugün de yüreklerimizde egemenlik için çekişmeyi sürdürmektedir. YZ çağı da bunun bir istisnası değildir: Babil’in inşası ya da Yeruşalim’in yeniden inşası her birimizin içinde başlar.

Dördüncü Bölüm: Dönüşüm Çağında İnsanlığı Korumak. Hakikat, Emek, Özgürlük

131. Teknolojik dönüşümün, özellikle YZ’ye ve transhümanist ve posthümanist akımlara bağlı olanların meydan okumasının yer aldığı bağlamı ana hatlarıyla çizdikten sonra, yalnızca genel çözümleme düzeyinde kalamayız. Diller ve araçlar değiştiğinde gündelik eylemler ve toplumsal ilişkiler de değişir. Dolayısıyla, bu dönüşümlerin özellikle somut ve kimi zaman trajik sonuçlar doğurduğu bazı alanlara odaklanmalıyız. Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin ilkeleri ışığında dijital dönüşüm bizi hakikati ortak bir iyilik olarak yeniden keşfetmeye, emeğin onurunu korumaya ve özgürlüğü her türlü bağımlılığa ve metalaştırmaya karşı savunmaya davet eder.

Ortak Bir İyilik Olarak Hakikat

Hakikat ve Demokrasi

132. Dijital platformların ve YZ sistemlerinin kullanımı kamusal ve siyasal iletişimde derin değişikliklere yol açmaktadır. Diyaloğu ve katılımı destekleyebilecek araçlar çoğu zaman çarpıtılmış anlatılar kurmak ve gerçekleri görüşlerle karıştırarak hakikat ile yalan arasındaki sınırları bulanıklaştırmak için kullanılmaktadır. Dezenformasyon YZ ile başlamamıştır, ancak bugün YZ’de güçlü bir yükselteç bulmaktadır. İçeriği, görüntüleri ve videoları manipüle edebilme yeteneği, insanları taraflı ya da yanıltıcı bakış açılarına maruz bırakır. Bu sorunun hem kültürel hem de ahlaki boyutları vardır; çünkü kamusal iletişimin niteliği doğrudan toplumsal güvene bağlıdır ve onu da biçimlendirir. Aynı zamanda doğru bilgi merkezî ya da otomatik bir denetimden doğmaz. Kamusal söylemde olguların hakikatinin akılsal bir boyutu vardır; çünkü doğrulama, kaynakların çapraz denetimini ve sorumlu bir akıl yürütmeyi gerektirir. Dahası, derinden ilişkiseldir; güven bağları ve ortak uygulamalarla, aynı zamanda başkalarıyla ve dünyayla dürüst bir alışverişle inşa edilir. Ancak ortak bir iyilik olarak algılanan olguların doğruluğunun birlikte aranması, adil bir iletişim için sağlam bir temel sağlayabilir.

133. Güçlü teknolojik ve ekonomik kaynaklara ve müdahale için kayda değer bir insan sermayesine hükmedenler, kültürel değişimi etkilemek için önemli yeteneklere sahiptir. Sonuçta insanlığa, dünyaya, varoluşun anlamına, aileye ve hatta Tanrı’ya ilişkin hakikat konusunda önemli sayıda insanı etkileyebilirler. Bu, hakikatten kopmuş, başkalarının doğru olarak kabul etmesini istediği şeyi ince ya da açık bir biçimde dayatan saf bir güçtür. Bunun kökünde daha derin ve çoğu zaman fark edilmeyen bir “hastalık” yatar: “Modern insan, yanlış bir biçimde kendisinin, yaşamının ve toplumun tek yaratıcısı olduğuna inanmaktadır. Bu, bencilce kendi içine kapanmaktan kaynaklanan bir küstahlıktır.”XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 34: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 668-669. Bunun sonucunda insanlar gerçekliği inşa edebileceklerine ve iddialarına en uygun düşenin doğru olana karşılık geldiğine inanırlar. Aziz II. İoannes Paulus bu “hakikat krizinin” sonuçları üzerine düşünmüş ve “insan aklının bilebileceği, iyiliğe ilişkin evrensel bir hakikat düşüncesi bir kez yitirildiğinde, vicdan kavramının da kaçınılmaz olarak değiştiğini”Aziz II. İoannes Paulus, Veritatis Splendor Ansiklikali (6 Ağustos 1993), 32: Acta Apostolicae Sedis 85 (1993), s. 1159. söylemeye kadar varmıştır. Böyle bir bağlamda, bizden önce gelen ve vicdanın kabul etmesi gereken evrensel olarak geçerli hakikatler artık tanınmaz. Bu da Papa Franciscus’u gerçekçi bir biçimde şunu sormaya yöneltmiştir: “Çağlar boyu süren düşünceden ve büyük bilgelikten doğan, her insanın kutsal ve dokunulmaz olduğuna dair kanaat olmaksızın hukuk nedir?” Buna şu sonuçla karşılık vermiştir: “Toplumun bir geleceği olacaksa, insan onurumuzun hakikatine saygı göstermeli ve bu hakikate boyun eğmelidir. Cinayet yalnızca toplumsal olarak kabul edilemez olduğu ve yasayla cezalandırıldığı için değil, daha derin bir kanaatten dolayı yanlıştır. Bu, aklın kullanılmasıyla ulaşılan ve vicdanda kabul edilen, pazarlık konusu edilemez bir hakikattir. Bir toplum, özellikle de hakikat arayışını desteklemesi ve en temel hakikatlere bağlılığı sayesinde soylu ve saygındır.”Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 207: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1043.

134. Hakikat arayışı, kendisi de ortak iyiye katkıda bulunmanın bir aracı olan demokrasinin temel bir unsurudur. Neyin doğru olduğuna ilişkin sorular çekiciliğini yitirdiğinde ve yararlı ya da etkili görünenle yetinen bir pragmatizm kök saldığında demokratik yaşam zayıflar. Ne de olsa demokrasi yalnızca kurallardan ve usullerden değil, her şeyden önce olgularla sağlam bir uyumdan ve bireylerin ve bir bütün olarak toplumun iyiliğine gerçek bir bağlılıktan oluşur. Hakikate kayıtsızlık, yavaş ama emin adımlarla totalitarizme doğru bir inişe yol açar. Filozof Hannah Arendt’in yazdığı gibi, bu tür rejimlerin ideal tebaası ideolojik olarak ikna olmuş olanlardan çok, “olgu ile kurgu (yani deneyimin gerçekliği) arasındaki ayrımın ve doğru ile yanlış (yani düşüncenin ölçütleri) arasındaki ayrımın artık var olmadığı insanlardır.”H. Arendt, Totalitarizmin Kaynakları, III, New York 1962, s. 474.

İletişim ve Ortak Tahayyül

135. Bunun ışığında, iletişimin “yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda bir kültür yaratımı”Medya Temsilcilerine Konuşma (12 Mayıs 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 681-682. olduğunu hatırlatmak önemlidir. Dijital ortamlarda dolaşan içerik, insanların dünyayı algılama biçimini biçimlendirir ve ortak bilince arzularımızı yönlendiren ve gündelik seçimlerimizi etkileyen imgeler ve anlatılar sokar. Bu, “paralel ya da salt sanal bir dünya değildir”;XVI. Benedictus, 47. Dünya Sosyal İletişim Günü Mesajı (24 Ocak 2013): Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 183. çünkü çevrim içi ortamda doğan şey artık insanların, özellikle de en gençlerin yaşamlarının bir parçası hâline gelmektedir.

136. Bu nedenle dijital platformları ve iletişim araçlarını denetleyenler, ortak tahayyülü etkilemek ve belirli bir gerçeklik görüşünü arzu edilir olarak sunmak için kayda değer bir yeteneğe sahiptir. Böyle bir güç, internette geliştirilen kültürün aşırı bir dikkat dağınıklığının, tekdüzeleştirmenin ya da tahakkümün aracı hâline gelmemesi, tersine içsel özgürlüğün ve eleştirel düşüncenin olgunlaşabileceği bir ortam olması için sürekli olarak hakikat arayışı ve insan onuruna saygıyla yönlendirilmelidir.

Bir İletişim Ekolojisine Doğru

137. İlk görevimiz teknolojik araçları ne şeytanlaştırmak ne de putlaştırmaktır; aksine onları temel bir ilke temelinde, yani hakikatin ortak bir iyilik olduğu ve güç ya da nüfuz sahiplerinin mülkü olmadığı ilkesi temelinde kullanmaktır. Bu yüzden bir iletişim ekolojisini geliştirmeliyiz. Kamu politikası düzeyinde bu, içerik seçiminin ve geliştirilmesinin ardındaki karar alma süreçlerinin daha saydam hâle gelmesi ve kişisel verilerin korunması için normlar belirlemeyi gerektirir. Toplumsal ve kültürel yönler açısından ise ara kuruluşların, ciddi gazeteciliğin ve gerekçeli akıl yürütmenin ve doğrulamanın anlık tepkiden daha ağır bastığı tartışma forumlarının güçlendirilmesini gerektirir. Aileler ve okullar için yeni bir eğitim bilincine ve dijital araçların, YZ’nin ve çevrim içi ticari ve mali platformların doğru ve eleştirel kullanımına ilişkin bir formasyona giderek artan bir ihtiyaç vardır. Üniversitelerde başlıca meydan okuma, bilginin bütünleştirilmesinde, yani hem karmaşıklığı kavramak için bilgiyi birbirine bağlama ve sentezleme yetisini hem de olguları doğrulamak için gerekli becerileri geliştirmekte yatar.

138. Hristiyan toplulukları da iletişimde saydamlığa ve olguların dürüstçe araştırılmasına kendilerini adamaya çağrılmıştır. Ne yazık ki bu her zaman böyle olmamıştır. Kilise’nin üyelerini ve kilisesel yapıları bile ilgilendiren acı hakikatlerin ortaya çıkışına utançla tanık olduk. Özellikle hakikat tutkusuyla hareket eden bazı gazeteciler, adaletsizliklerin ve istismarların gün ışığına çıkarılmasında hayati bir rol oynamışlardır. Onlara, Papa Franciscus’un gazetecilere hitaben kullandığı sözleri yinelemek istiyorum: “Kilise’de yanlış giden şeyler hakkında bize anlattıklarınız, onları halının altına süpürmememize yardım ettiğiniz ve istismar mağdurlarına verdiğiniz ses için de size teşekkür ediyorum.”Franciscus, Bay Philip Pullella ve Bayan Valentina Alazraki’ye Pius Nişanı Büyük Haç Şövalyesi ve Hanımefendisi Rütbesinin Verilmesi Vesilesiyle Konuşma (13 Kasım 2021): L’Osservatore Romano, 13 Kasım 2021, s. 12. Ancak uyanıklık ve saydamlık her şeyden önce Kilise’nin kendisi için ağır bir sorumluluk olarak kalmaktadır ve kendimize ilişkin rahatsız edici hakikatlerle yüzleşmek için başkalarının bizi zorlamasını beklememeliyiz.

Dijital Çağ İçin Bir Eğitim İttifakı

139. Hakikatin çoğu zaman belirli çıkarlara ve iletişim stratejilerine hizmet etmek için çarpıtıldığı bir çağda eğitim alanı belirleyici bir önem kazanır. Ancak hızlı teknolojik dönüşümler, eğitim düzeyinde ne denli hazırlıksız olduğumuzu ortaya koymaktadır. Dijital medyanın her yere sızmış olması, hakikati aramak için gereken çabaya ilişkin yorgunluğa, can sıkıntısına ve ilgisizliğe yol açan bir anlıkçılık ve aşırı uyarılmışlık kültürünü besler.

140. Buna karşılık eğitim, sabır gerektiren uzun bir yolculuktur ve bu nedenle gelişim için ve görüntülerin ötesindeki gerçeklikle ilişki kurmak için zamana ihtiyaç duyar. Bu temel bir meseledir, çünkü her teknoloji onu kullananları biçimlendirir. O hâlde insanları YZ kullanımı konusunda eğitmek, onlara YZ’nin ne zaman ve hangi amaçla kullanılmaması gerektiğine karar vermeyi öğretmeyi içerir. Yanıtların ya da özetlerin elde edilebildiği hız ve kolaylık, ancak zamanla meyve veren bir süreç olan soru sorma arzusunu söndürme tehlikesi taşır. Platon’un yazdığı gibi, en derin ve en önemli şeyler ancak uzun zaman ve emekten sonra, başkalarıyla tartışmaya girerek, düşünceleri ve deneyimleri çakmaktaşı gibi birbirine “sürterek”, ta ki anlayış kıvılcımı içimizde tutuşana dek öğrenilir.Krş. Platon, VII. Mektup, 344b-c: Souilhé baskısı, c. XIII/1, Paris 1931 (Collection des Universités de France, Série grecque 63), s. 54. O hâlde YZ kullanımında ölçülü davranmayı ve gençlerimizi kusursuz makine vaadinden, insan düşüncesini tam da en çok ihtiyaç duyulduğu anda gereksizmiş gibi gösteren o sinsi ayartıdan korumayı öğrenmeliyiz.

141. Son yıllarda psikoloji ve psikiyatri literatürü, dijital cihazlara ve sosyal medyaya erken ve denetimsiz maruz kalmanın, özellikle yaşamın en kırılgan evrelerinde uykuyu, dikkat süresini, duyguların denetimini ve ilişkileri nasıl olumsuz etkileyebildiğini, kimi zaman da trajik sonuçlar doğurduğunu gitgide artan bir ısrarla belgelemiştir. Bu durum, duyarlılığı inciten şiddet içerikli ya da aşağılayıcı içeriklere, pornografik ve aşırı cinselleştirilmiş malzemeye, bedeni ve duyguları önemsizleştiren iletilere ve riskli davranışları olağanlaştıran önerilere kolay erişimle daha da ağırlaşmaktadır. İstismar amacıyla güven kazanma (grooming), şantaj ve reşit olmayanların cinsel sömürüsü gibi çevrim içi olgular nadir değildir ve sahte profillerin, tehlikeli temasları kolaylaştıran algoritmaların ve görüntüleri ve videoları manipüle edebilen YZ araçlarının kullanımıyla daha da sinsi hâle gelmektedir. Çok erken yaşta kişisel bir mobil cihaza sahip olmak ve onu yetişkin denetimi olmaksızın kullanmak, gençlerin kırılganlıklarını derinleştirebilir, bağımlılığı besleyebilir ve onları yalnızlığa, zorbalığa ve siber zorbalığa, ayrıca mahrem görüntüleri ya da hassas bilgileri paylaşma baskısına maruz bırakabilir.

142. Anne babaların, dikkati ve zamanı paraya dönüştüren iş modellerinin etkisine tek başlarına direnmeleri zordur. Bu nedenle politika yapıcılar, eğitim kurumları ve aileler arasında, yetişkinleri bu görevde somut olarak destekleyebilecek bir ittifak kurmak zorunludur. Birkaç elde toplanmış olan platformların anlık çıkarları reşit olmayanların esenliğiyle çatıştığında bunlara karşı çıkacak ileri görüşlü kamu politikalarına ihtiyaç vardır. Bu bakımdan yasa koyucuların yaş sınırları belirlemek, bütün denetim yükünü ailelerin üzerine kaydırmak yerine hizmet sağlayıcıları sorumlu tutmak ve her türlü çevrim içi cinsel sömürüye ve şiddete karşı özel korumalar sağlamak için müdahaleleri yerindedir. Böylece özenimize emanet edilmiş olan çocuklar ve ergenler değerli bir hazine olarak gerçekten korunabilir.Krş. “Yapay Zekâ Çağında Çocukların ve Ergenlerin Onuru” Konferansı Katılımcılarına Konuşma (13 Kasım 2025): L’Osservatore Romano, 13 Kasım 2025, s. 3. Aynı zamanda çocuklara, ergenlere ve gençlere dijital ortamlarda manipülasyonu nasıl tanıyacaklarını, kendi onurlarını nasıl savunacaklarını ve başkalarının onuruna nasıl saygı göstereceklerini öğretmek de gereklidir.Krş. RCS Academy Danışma Kurulu Üyelerine Konuşma (7 Kasım 2025): L’Osservatore Romano, 7 Kasım 2025, s. 4.

Okulların Merkezî Rolü

143. Okul, yeni kuşakların hakikati aramayı ve sevmeyi, yaşamın anlamı üzerine düşünmeyi ve her kişinin onurunu tanımayı öğrenebilecekleri yerdir. Dolayısıyla, çocuklarının ilişki kurma yetisinde büyümelerini, eleştirel düşünme becerileri geliştirmelerini ve sağlam değerleri benimsemelerini isteyen birçok anne baba, çocuklarının eğitiminde değerli ortaklar olarak okullardan büyük beklentiler içindedir. Ancak çocukları için ahlaki, kültürel ve dinî kanaatleriyle tutarlı bir biçimde eğitim ve formasyon türünü seçme konusunda birincil ve devredilemez hak anne babalarındır. Bugün eğitim dünyası bir dizi acil meydan okumayla karşı karşıyadır.

144. İlk meydan okuma toplumsal ve siyasaldır. Hem tek tek ulusların içinde hem de dünyanın farklı bölgeleri arasında temel eğitime ve yükseköğretime erişim konusunda önemli eşitsizlikler sürmektedir. Birçok ülkede hükûmetler, ister devlet okulu sistemini yeterince destekleyerek ister bu temel hizmeti sunan özel kurumlara yardım ederek, herkes için nitelikli bir eğitimi güvence altına almak için gerekli kaynakları henüz yatırmamıştır. Eğitimin çeşitli düzeylerde önemli bir kısmı özel kurumlara emanet edildiğinde, özellikle yeterli kamu desteğinin yokluğunda, okula erişim ailelerin mali olanaklarına aşırı derecede bağımlı hâle gelebilir. Bu tehlike karşısında, ailelerin ekonomik koşulları başka türlü izin vermeyecek olsa bile her kesimden çocuklar ve gençler için kapsayıcı bir erişim sağlayan birçok özel Katolik eğitim kurumunun katkısını kabul etmek ve teşvik etmek yine de önemlidir.

145. İkinci büyük meydan okuma pedagojiktir. Birçok eğitim sistemi değişime ayak uydurmakta ve öğrencilerin bütüncül gelişimini desteklemekte zorlanmaktadır. Bilişim teknolojilerinin ve YZ’nin ilerlemesi, farklı bir çağ için tasarlanmış müfredatları hızla eskitmektedir. Bu arada, kişinin her boyutunu ele alan sahici bir bütüncül eğitimi geliştirmek için okulların örgütlenmesi, fiziksel mekânlar, değerlendirme yöntemleri ve öğretmenlerin rolünün kendisi yeniden düşünülmelidir. Öğretmenlerin meslek yaşamları boyunca sürekli formasyonunu desteklemek gereklidir; öyle ki yeni teknolojilerle olumlu bir ilişki kurabilsinler ve öğrencilerin onların etkisine edilgen bir biçimde boyun eğmek yerine onları sorumlu, eleştirel ve yaratıcı bir biçimde kullanmalarına yardım edebilsinler.

146. Üçüncü büyük meydan okuma düşünseldir ve bilgiyle ilgilidir. Dikkatli bir özen gösterilmezse, aralıksız bir bilgi akışının araştırma, düşünme ve ayırt etme gibi temel uğraşların yerini aldığı, hakikat sevgisinden yoksun bir eğitim sistemi ortaya çıkabilir. Bilgi giderek parçalandıkça gerçekliği bir bütün olarak kavramak, anlama ilişkin derin sorular sormak ya da hakiki, eleştirel ve yaratıcı bir düşünce geliştirmek zorlaşır. Birçok eğitimci, insanların “birçok şey bilebildikleri” ama kısmen bilgiyi daha derin bir bilgiyle ilişkilendirememeleri ya da bir amaç duygusunu koruyamamaları nedeniyle yaşamlarında yön bulmakta zorlandıkları insanlıktan çıkma belirtilerinden şimdiden söz etmektedir. Sessizliği, derinlemesine çalışmayı, okumayı ve sağduyulu çözümlemeyi içeren ritimler gerektiren, gerçekten sağlıklı bir tutuma ihtiyaç vardır; çünkü bu unsurlar olmadan içsel özgürlük tehlikeye girebilir.

147. Kilise’nin Sosyal Öğretisi aileleri, okulları, Hristiyan topluluklarını ve kamu kurumlarını yenilenmiş bir eğitim ittifakı kurmaya davet eder. Bu ittifak, temel ilkeler eğitim hedeflerine dönüştürüldüğünde biçimlenir: öğrencilere ölçülülük ve sınır duygusunu öğretmek; başkalarının ve gelecek kuşakların, bize sağlanmış ya da insan yaratıcılığı tarafından erişilebilir kılınmış mallardan yararlanma haklarını tanımak; özgürlük ve sorumluluk; aşkınlık ve ortak iyi duygusu. Okullar dijital dünyanın hızını izlemeye değil, dijital alanın kendi başına sağlayamayacağı şeyi, yani öğrenmek ve güvenilir ilişkiler geliştirmek için paylaşılan bir zamanı sunmaya çağrılmıştır.

Dijital Geçiş Döneminde Emeğin Onuru

Emeğin Değeri

148. Kilise, Rerum Novarum’la başlayarak Sosyal Öğretisi’nin ortaya çıkışından bu yana işçilerin korunmasını ve her türlü sömürüyle mücadele gerekliliğini vurgulamıştır. Ancak her şeyden önce Magisterium, emekte bütün toplumsal sorunu anlamanın “temel anahtarını”Aziz II. İoannes Paulus, Laborem Exercens Ansiklikali (14 Eylül 1981), 3: Acta Apostolicae Sedis 73 (1981), s. 584. tanımıştır; çünkü bireyler varoluşlarının birçok boyutunu emekleri aracılığıyla geliştirirler. Bunun ışığında, duayı ve emeği birleştiren ve gündelik etkinliğin insanın Tanrı’nın çağrısına verdiği yanıtın bir parçası olduğunu gösteren Nursialı Aziz Benedictus’un büyük sezgisini anlayabiliriz. Yaratıcı’nın suretinde yaratılmış olduğumuz için kendi emeğimiz bir anlamda O’nunkini sürdürür; çünkü emek aracılığıyla toplumun ilerlemesine ve ortak iyiye katkıda bulunur, aldığımız yetenekleri iyi kullanır, dünyayı iyileştirir ve güzelleştirir, ailelerimizi geçindirir, işbirliğine dayalı ilişkiler kurar ve dinleme ve diyalog aracılığıyla hiç kimsenin tek başına başaramayacağı bir şeyi birlikte inşa etmeyi öğreniriz.

149. Bu nedenlerle emek salt bir araç değildir; yaşamlarımızın onurunu ifade eder ve yüceltir. İnsanlık durumunun bir gereği, olgunluğa, gelişmeye ve kişisel tamamlanmaya doğru olağan bir yoldur. Bu bakımdan yoksullara mali yardım acil durumlarda kimi zaman gerekli olabilir, ancak tek yanıt hâline gelemez; çünkü amaç, her kişinin kendi emeği aracılığıyla onurlu bir biçimde yaşamasını sağlamaktır.Krş. Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 128: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 898.

150. Bugün otomasyonun, robotbilimin ve YZ’nin bir araya gelmesi, emeğin yapısının kendisini hızla dönüştürmektedir. Bunun herkes için büyük iyileşmeler getireceği söylenmektedir. Ancak gerçekte “yeni” çalışma biçimleri zorunlu olarak daha iyi değildir; çünkü “YZ sıradan işleri üstlenerek verimliliği artırmayı vaat ederken, çoğu zaman makinelerin çalışanları destekleyecek biçimde tasarlanması yerine işçileri makinelerin hızına ve taleplerine uyum sağlamaya zorlar. Bunun sonucunda, YZ’nin reklamı yapılan yararlarının aksine, teknolojiye ilişkin bugünkü yaklaşımlar paradoksal olarak işçileri vasıfsızlaştırabilir, onları otomatik gözetime tabi tutabilir ve katı ve tekrarlayıcı görevlere itebilir. Teknolojinin hızına yetişme gerekliliği, işçilerin eylemlilik duygusunu aşındırabilir ve işlerine katmaları beklenen yenilikçi yetenekleri boğabilir.”İnanç Öğretisi Dikasteryumu – Kültür ve Eğitim Dikasteryumu, Antiqua et Nova Notu (14 Ocak 2025), 67: Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 188-189. Tam da bu kaymadan kaçınmak için yalnızca performansa değil, insan kişisine odaklanan sistemler tasarlamak gereklidir.

İşsizlik Sorunu

151. Aziz II. İoannes Paulus işsizliğin ağır bir kötülük olduğunu kabul etmiştir. Gerçekten de kitlesel boyutlara ulaştığında, özellikle Devlet’in sorumluluk üstlenmesini gerektiren gerçek bir toplumsal felakete dönüşür.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Laborem Exercens Ansiklikali (14 Eylül 1981), 18: Acta Apostolicae Sedis 73 (1981), s. 622-625. Bugün “dördüncü sanayi devrimi” ortasında bu kaygı daha da keskindir; çünkü yenilik çoğu zaman yalnızca maliyetleri düşürmek ve kârları artırmak için izlenmektedir.Krş. Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 109: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 891. Bazı bağlamlarda, aileleri, gençleri ve yerel ekonomileri derinden etkileyen bir zincirleme tepki yaratacak, mevcut işlerde önemli ve hızlı bir daralmaya ilişkin meşru bir korku vardır. Birçok sektörde bu, son derece uzmanlaşmış bir azınlık için aşırı yüksek ücretlerin, işgücünün büyük bir kesimi için ise düşen ücretlerin yan yana bulunduğu yeni iş güvencesizliği ve eşitsizlik biçimlerinde şimdiden görülebilir.

152. Teknolojinin insanları zahmetli, tekrarlayıcı ya da tehlikeli görevlerden kurtarması ve insan etkinliğine akıllı bir destek sağlaması elbette arzu edilir bir şeydir. Ancak istihdam olanaklarının korunması ve bireyin yeri doldurulamaz rolü genel kural olarak kalmalıdır. Daha büyük kâr peşinde koşmak, işleri sistematik olarak feda eden seçimleri haklı çıkaramaz; çünkü insan kişisi bir araç değil, bir amaçtır ve ekonomik düzen insan onuruna ve ortak iyiye tabi kalmalıdır.

153. Aynı zamanda her gerçek geçişin kesintiler içerdiğini kabul etmeliyiz; çünkü geçiş eşitsiz, parçalı ve kimi zaman çatışmalıdır. Dolayısıyla tek bir değişim modeli ya da evrensel bir çözüm yoktur; çünkü farklı yanıtlar gerektiren yerler ve durumlar vardır. Dünyamızı belirleyen eşitsizlik göz önüne alındığında, YZ’nin ve hesaplama sistemlerinin yaygınlaşması farklı yerlerde farklı etkiler doğurur. Varlıklı toplumlar hızla ve kaotik bir biçimde otomasyona geçerek işgücü ihtiyacını azaltır ve işsizliğe ve kurumsal sürtüşmeye alan açar. Buna karşılık dünyanın geniş bölgeleri, düşük ücretli insan emeğinin ve kısmi teknolojilerin gerçek bir dönüşüme ulaşmaksızın bir arada var olduğu melez ekonomilerde sıkışıp kalır. Bu bölgeler güvencesiz emeğin yerleri ve istikrarsızlığın ve zorunlu göçün yatakları hâline gelir. Bu yüzden çözümler ulusal ve yerel düzeylerde ara toplulukların katılımıyla aranmalıdır. İyi yapılandırılmış modeller, yerel girişimler, aşamalı yeniden dağıtım ve temel mallara erişime ilişkin yeni haklar da dâhil olmak üzere uyarlanabilir araçlara ihtiyacımız vardır. Soyut bir uyumun peşinden gitmeksizin, bu dönüşüm döneminde insanların bir arada yaşamasının somut biçimlerini inşa etmeliyiz.

154. Emek, insan deneyiminin temel bir boyutu olarak kalır; çünkü yalnızca bir geçim aracı değil, aynı zamanda kendini ifade etmenin, ilişkilerin ve topluluğa katkıda bulunmanın bir ortamıdır. Bu nedenle emekle ilgili sorunlar, ailenin ayakta kalması için gerekli gelirin ötesine uzanır. Yüksek bir teknik gelişme düzeyine sahip olmasına karşın nüfusun yalnızca küçük bir kesimine istihdam güvencesi veren bir toplum, birçok kişiyi zorunlu hareketsizliğe, sorumluluk yokluğuna ve gündelik görev ve uyarıcıların eksikliğine maruz bırakma ve böylece insani ve kültürel bir yoksullaşmaya yol açma tehlikesi taşır. Bu da adil ve istikrarlı bir toplumsal barışın temellerini zayıflatan maddi ilerleme ile antropolojik gerileme paradoksunu yaratır. Dolayısıyla Kilise’nin Sosyal Öğretisi, herkesin işe erişiminin kamu politikaları ve ekonomik süreçler için yüksek bir öncelik olması ve her gelişme modelinin insani niteliğini değerlendirmek için bir ölçüt işlevi görmesi gerektiğinde ısrar eder.Krş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 32: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 666. Dahası, dünyanın emeğin demokratik denetimin dışındaki teknolojik ve örgütsel süreçler nedeniyle azalma ya da köklü biçimde değişme eğiliminde olduğu bölgelerinde, emeğin doğasını ve yurttaşlıkla bağlantısını yeniden düşünmeli ve işsizliğin toplumsal katılımı tehlikeye atmamasını sağlamalıyız.

155. Bu kanaatin ışığında, Rerum Novarum’dan sonra Kilise’nin Sosyal Öğretisi’nin tarihini daha iyi değerlendirebiliriz. Bu gelenekten doğan dernekler, sendikalar, kooperatifler ve sosyal yardım kuruluşları gibi girişimler, iş mevzuatının iyileştirilmesine, en kırılganların korunmasına ve daha insani koşulların geliştirilmesine belirleyici bir katkıda bulunmuştur.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 268. Ancak bugün bu araçlar, YZ’nin yönlendirdiği dönüşümler, piyasaların yeni örgütlenmesi ve toplumsal sürdürülebilirlikle nadiren ilgilenen rekabetçilik karşısında tek başlarına artık yeterli değildir. Uluslararası düzey de dâhil olmak üzere yeterli ortak düzenlemeleri ve korumaları hızla geliştirmek için siyasal liderler, işçi örgütleri, iş dünyası ve bilim topluluğu arasında yeni işbirliği çabalarına ihtiyaç vardır.Krş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 64: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 698. Kilise’nin sürekli olarak desteklediği işçi sendikaları, işçileri temsil etmek ve savunmak için yeni istihdam türlerine ve işçilerin buna karşılık gelen ihtiyaçlarına açık olmaya çağrılmaktadır. Bu bağlamda cesur kararlar alınmazsa, birçok bireyi kenara itilmiş, yüzüstü bırakılmış ve kendilerinin yerini almış makinelerle ve otomatik sistemlerle çevrili bırakacak daha büyük bir yoksulluk ve eşitsizlik olasılığı büyük bir tehdit olarak belirmektedir.

156. Bu geçiş döneminde yalnızca işler ortadan kalktığında tepki vermek yeterli değildir; dönüşümü önceden gözetmeliyiz. Uygulanabilir yollardan biri, her şeyden önce yenilik için toplumsal ölçütler belirlemektir. Burada otomasyonun ve YZ’nin her devreye sokulmasına, işçilerin istihdamını, yeniden eğitimini ve katılımını korumaya yönelik doğrulanabilir önlemler eşlik etmelidir. Bu şekilde teknoloji dışlanma üretmeye değil, insan zamanını ve yeteneklerini özgür kılmaya yönelecektir. İkincisi, uyum maliyetinin yalnızca bireylerin üzerine düşmemesini sağlayarak sürekli eğitimi ve mesleki geçişleri herkes için erişilebilir kılan önleyici politikalara ihtiyacımız vardır. Son olarak, şirketlerin emeğin niteliğini ve onurunu başarı göstergeleri arasına katmaya yönelik bir bağlılığa ihtiyaç vardır. Bu koşullar mevcut olduğunda yenilik daha güvenli, daha yaratıcı ve daha onurlu bir emeğin müttefiki olarak hizmet edebilir; bunlar olmadan ise yenilik adaletsizliğin hızlandırıcısı olma eğilimine girer.

Onura Değer Veren Bir Ekonomi

157. İş piyasası, yeni teknolojilerle ilişkili tehlikelerin daha açık biçimde ortaya çıktığı alanlardan biridir. Bu nedenle ekonomik özgürlüğün mutlak olmadığını, her zaman ortak iyi ve her kişinin onuru ile tartılması gerektiğini hatırlamak gereklidir. Girişimcilik, yalnızca kâra bağlı bir değişken değil, servet yaratan ve yaşamları iyileştiren sahici bir çağrı olabilir. Bu, onurlu ve değerli işlerin yaratılmasının topluma kendine özgü hizmetinin temel bir parçası olduğunu kabul ettiğinde mümkündür.Krş. Franciscus, Laudato Si’ Ansiklikali (24 Mayıs 2015), 129: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 899.

158. Papa Franciscus, peygamberce bir ruhla, gerçek koşullar birçok kişinin ondan yararlanmasını engellerken yalnızca sözde ilan edilen bir ekonomik özgürlüğe karşı uyarmıştır.Krş. a.g.e. Verimliliği ve bireysel başarıyı yücelten ekonomik modeller, dezavantajlı kişilere ya da daha yavaş gelişme yolları olanlara yapılan yatırımı çoğu zaman yararsız ya da elverişsiz görür; sanki onların gelecekleri yalnızca “kazananlara” ayak uydurabilme yeteneklerine bağlıymış gibi. Gerçekte adil bir toplum, tek yönlü verimlilik zihniyetini aşabilen ve kaynakların, yaratıcı çözümlerin ve düzenlemelerin en kırılganları kayırmasını sağlayabilen uyanık bir Devlet’i ve sivil kurumları gerektirir.Krş. Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 108: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1006. Büyümenin yararlarının “eninde sonunda” yoksullara ulaşmasını beklemek yerine, büyümenin en baştan kapsayıcı olmasını sağlayacak kararlar alınmalıdır. Son on yılların deneyimi, ekonomik ve mali krizlerde en yüksek bedeli her zaman yoksulların ödediğini, otomatik genel refah vaat eden kuramların ise çoğu zaman yanıltıcı çıktığını göstermektedir.

159. Seksen yılı aşkın bir süredir Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYİH) kavramına bağlı olan bugünkü gelişme ölçütlerinin ötesine geçmek önemlidir; çünkü bu ölçütler, insanların ve çevrenin genel esenliği için temel olan yönleri neredeyse sistematik olarak ihmal eder. GSYİH’yi tamamlayıcı parametrelerin ve ölçütlerin geliştirilmesi, çözümlemeler yapmak, siyasal ve ekonomik kararlar almak ve bölgesel, ulusal ve uluslararası öncelikleri belirlemek için kullanılan veri tabanlarını iyileştirmek açısından can alıcıdır. Yeni parametrelerin getirilmesi, yasal ve düzenleyici kararların emeğin onurunu, ortak refahı, eşitsizliğin azaltılmasını ve çevrenin korunmasını nasıl etkilediğine ilişkin kapsamlı ve zamanında bir değerlendirme yapılmasını sağlayacaktır. Bu aynı zamanda gelişme kavramını, eğitim süreçlerini, zihniyetleri ve kamuoyunu, ayrıca ancak adalete dayandığında gerçek olan barışı da etkileyecektir.

160. Son yıllarda finans önem kazanmış ve kısmen kripto paraların ortaya çıkışıyla yönlendirilen önemli yeniliklerden geçmiştir. Seleflerimin öğretisinde, özellikle de ansiklikallerinde yer alan düşünceler ve gözlemler, mali aracılık sektörünün “gerekli antropolojik ve ahlaki temellerden yoksun olarak işlediğinde yalnızca apaçık istismarlar ve adaletsizlik üretmekle kalmadığını, aynı zamanda sistemik ve dünya çapında ekonomik kriz yaratma kapasitesini de gösterdiğini”Krş. İnanç Öğretisi Dikasteryumu – Bütüncül İnsani Gelişmeyi Destekleme Dikasteryumu, Oeconomicae et Pecuniariae Quaestiones. Bugünkü Ekonomik-Mali Sistemin Bazı Yönlerine İlişkin Etik Bir Ayırt Etme İçin Düşünceler (6 Ocak 2018), 6: Acta Apostolicae Sedis 110 (2018), s. 772. vurgulamıştır. Aynı şekilde sermaye gelirinin, çoğu zaman ekonomik sistemin başlıca ilgi alanlarının kıyısına itilen emek gelirinin yerini alması tehlikesi de vardır. Yine de reel ekonomi için krediye dönüştürülen ve böylece hem istihdam hem de serbest çalışma yaratan tasarruflar, gelişme ve süregiden geçişlere eşlik etmesi gereken yatırımlar için merkezî olmayı sürdürmektedir. Kredinin toplumsal işlevi yeri doldurulamaz olmaya devam etmektedir. Kendisi için var olan finans, emeğin gelişmesini, yaratılmasını ve evrilmesini amaçlayan finanstan temelden farklıdır.

161. Bu bakış açısının küresel dinamiklere ilişkin daha geniş bir görüşün parçası olması gerekir. Dünyanın serveti mutlak olarak artmış olsa da giderek daha az elde toplanmakta ve hem ülkelerin içinde hem de ülkeler arasında eşitsizlikleri genişletmektedir. “Çok fazlasına sahip birkaç kişi ve çok azına sahip pek çok kişi var; bugünün mantığı budur.”Franciscus, Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu (IFAD) Personeline Selamlama (14 Şubat 2019): Acta Apostolicae Sedis 111 (2019), s. 309. Krş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 22: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 657. Yakın zamandaki salgın sırasında çarpıcı biçimde görüldüğü gibi, tıp alanında bile bilimsel ve teknolojik ilerlemeler insanların büyük çoğunluğu için kolayca erişilebilir değildir. Bazı bölgeler gereksiz müdahalelere ya da yalnızca seçkin bir azınlığın erişebildiği bireysel güçlendirme düşlerine büyük harcamalar yaparken, dünyanın başka bölgeleri milyonlarca insan yaşamını kurtarmak için gerekli temel donanımdan yoksundur. Yeni teknolojilerin otomatik olarak herkese yarar sağlayacağını düşünmek, kanıtları göz ardı etmektir. Tasarım aşamasındaki dönüşümler yeni ve ek eşitsizliklerin önlenmesine öncelik vermedikçe, teknolojik ilerleme kaçınılmaz olarak yapısal eşitsizlikler üretecektir. Bugün adalet, bakım, bilgi, araçlar ve fırsatlar dâhil olmak üzere yeniliğin yararlarına erişimi gerektirir.

162. En zayıfların üzerindeki yükü hafifleten ve daha fazla kaynağa sahip olanlardan daha fazlasını isteyen vergi sistemleri de dâhil olmak üzere, dengesizlikleri düzeltmek için adil yasalar ve yeniden dağıtım yöntemleri elbette gereklidir. Ancak sosyal adalet arayışı, servetin üretilmesinden sonra gelen ayrı bir mesele olarak görülmemelidir; sanki ekonomi yalnızca servet yaratmak için var olmuş ve siyasetçiler onu dağıtmak için ancak sonradan müdahale ediyormuş gibi. Nitekim adalet, kaynakların edinilmesinden finansmana, üretimden tüketime kadar ekonomik etkinliğin her evresini ilgilendirir; her seçimin ahlaki sonuçları vardır.Krş. a.g.e., 36: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 671-672.

163. YZ ve robotbilim çağında, her zamankinden daha fazla, yalnızca piyasanın “görünmez eli”ne güvenmek artık mümkün değildir.Krş. Franciscus, Evangelii Gaudium Apostolik Öğüdü (24 Kasım 2013), 204: Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 1105-1106. Siyasetin görevi, onurlu emeği, toplumsal içerilmeyi ve yeniliğin yararlarının hakkaniyetli dağılımını geliştirerek ekonomileri ve teknolojileri ortak iyiye yöneltmektir. Birçok ekonomik karar ulusal sınırları aştığından, gelişmeyi desteklemek ve yardıma bağımlılığı aşmak için özellikle en kırılgan ülkeler ve insanlar lehine ortak stratejiler belirleyebilecek uluslararası bir işbirliğine de ihtiyaç vardır. Bu seçimlerin ardındaki düşünce, her kişinin ölçülemez onuru, ortak iyi ve gerçekten herkes için yönetilen bir dünyadır. Aziz VI. Paulus’un 1967’de peygamberce yazdığı gibi,Krş. Aziz VI. Paulus, Populorum Progressio Ansiklikali (26 Mart 1967), 87: Acta Apostolicae Sedis 59 (1967), s. 299. barış ile gelişme arasındaki karşılıklı bağımlılık bugün de geçerlidir; çünkü refah ancak yaygın, kapsayıcı ve sürdürülebilir olduğunda barışın inşasına ve pekiştirilmesine katkıda bulunur.

164. Pratikte, YZ ve robotbilim çağında ekonominin insan onurunu kayırmasını sağlamak, kararlı eylem için belirli ölçütleri benimsemek demektir. Birincisi, saydamlık ve hesap verebilirlik: Veriler ve algoritmalar kredi dağıtımını, personel seçimini ya da hizmetlere ve fırsatlara erişimi etkilediğinde, bireylerin salt profillere indirgenmemesi için kararların anlaşılabilir, itiraz edilebilir ve denetime tabi olması gereklidir. İkincisi, içerilme ve erişim: Teknolojinin sahip olanlar ile olmayanlar arasındaki uçurumu genişletmemesini sağlamak için yeniliğin yararları becerilere, altyapıya ve temel hizmetlere yapılan yatırımlarla birlikte gitmelidir. Son olarak, hakkaniyeti sağlamaya yönelik önlemler: Vergilendirme, sosyal koruma ve sanayi politikaları, servetin ve gücün yoğunlaşmasının yarattığı dengesizlikleri düzeltmelidir. Gerçekten de bu ölçütler yeniliğe bir fren oluşturmaz; tersine onu uygar ve insani kılar.

Aileler ve Gençler: Umudun Toplumsal Koşulları

165. Aile birincil bir toplumsal iyiliktir. Bir erkek ile bir kadın arasındaki kalıcı birlik üzerine kurulmuş olan aile, bütün kişilerin potansiyellerini geliştirdikleri, onurlarının bilincine vardıkları ve hakikatin ve iyiliğin ilk biçimlerini öğrenerek kendilerini toplum içindeki yaşama hazırlayan alışkanlıkları içselleştirdikleri ilk ortamdır.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Centesimus Annus Ansiklikali (1 Mayıs 1991), 39: Acta Apostolicae Sedis 83 (1991), s. 841. Temel haklarla donatılmış ilk doğal toplum olarak aile, her topluluk örgütlenmesinin temel ve yeri doldurulamaz hücresidir.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 211. Dolayısıyla siyasal projeler ve büyük ekonomik kararlar aileyi kenarda kalan ya da ikincil bir role ittiğinde, bütün toplumsal bedenin sahici büyümesi tehlikeye girer.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Gratissimam Sane Ailelere Mektup (2 Şubat 1994), 17: Acta Apostolicae Sedis 86 (1994), s. 903-906.

166. Ancak aile, emeğin doğasını yeniden biçimlendiren ekonomik ve teknolojik dönüşümlerden doğrudan etkilenen kırılgan bir toplumsal iyiliktir. Bu yüzden kültürel, hukuki ve ekonomik destek gerektirir. İşsizliğin ve iş güvencesizliğinin aile yapıları üzerindeki yıkıcı etkisi iyi bilinmektedir. Kısa vadede emek maliyetlerini düşürmek ya da mali verimliliği en üst düzeye çıkarmak avantajlı görünebilir, ancak uzun vadede bu, toplumsal bir arada yaşamanın temellerini zayıflatır. Teknolojik başarılar kutlanırken toplumsal doku, sanki sessiz bir virüs tarafından olduğu gibi, gitgide aşınmaktadır.

167. Gençler için iş güvencesizliği özellikle yıkıcıdır. Amerika Birleşik Devletleri piskoposlarının hatırlattığı gibi, emek yalnızca bir gelir kaynağı değil, kimliğin oluştuğu, dostlukların ve ilişkilerin kurulduğu, pratik sorumlulukların öğrenildiği ve kişinin kendi çağrısını ayırt ettiği can alıcı bir alandır.Krş. Amerika Birleşik Devletleri Katolik Piskoposlar Konferansı, Işığın Oğulları ve Kızları: Genç Yetişkinlere Yönelik Hizmet İçin Bir Pastoral Plan (12 Kasım 1996), Washington D.C. 1996, I, 3. İşe erişim yüksek işsizlik düzeyleri, yetersiz eğitim sistemleri ya da yapısal engeller nedeniyle güçleştiğinde, birçok genç insani ve mesleki tamamlanmaya giden yolunu tıkanmış bulur. Yaşam boyunca birkaç kez iş değiştirme gerekliliği, yeni kuşakların hem değişen hem de çoğu zaman öngörülemez bir ekonomik ortamın tehlikeleriyle yetkin ve bağımsız bir biçimde yüzleşebilmeleri için sürekli bir güncelleme ve yeniden eğitim sağlanmasını gerektirir.Krş. Adalet ve Barış Papalık Konseyi, Kilise’nin Sosyal Öğretisi Özeti, 290.

168. Bu da belirli bir kamusal sorumluluk doğurur. Emek aileler ve toplum için birincil bir iyilik olduğundan Devlet, istihdama elverişli koşulları besleyerek, emeğin eksik olduğu yerde onu geliştirerek ve kriz zamanlarında onu savunarak iş etkinliğini desteklemekle yükümlüdür.Krş. a.g.e., 214. Özellikle sürekli teknolojik dönüşüm çağında, “emeği” geliştirecek ve aileyi ve gelecek kuşakları merkeze koyacak bir siyasal yaratıcılığa ihtiyacımız vardır; aksi takdirde ekonomik ilerlememiz yeni güvencesizlik ve dışlanma biçimlerine dönüşecektir.

169. Bu geçişte aileleri ve gençleri desteklemek, istikrarı mümkün kılan seçimler gerektirir. Yukarıda belirtildiği gibi, istihdam politikaları istihdamın sürekliliğini ve niteliğini geliştirmeli, güvencesizliğin yaşamın olağan bir koşulu olmasına karşı koymalı ve işgücüne giriş ve mesleki gelişme için gerçekçi yolları teşvik etmelidir. İkincisi, sağlıklı bir yaşam biçimini güvence altına alacak önlemlere ihtiyaç vardır; çünkü çalışma, boş zaman ve dinlenme arasında uygun bir denge olmadan aileler zayıflar ve gençler bir sorumluluk duygusu geliştirmekte zorlanır. Ayrıca dijital ekonominin talep ettiği mesleki hareketliliğin, becerilerini güncelleyebilenler ile güncelleyemeyenler arasında acımasız bir ayıklamaya dönüşmemesi için erişilebilir eğitime ve yeniden eğitime yatırım yapmak zorunludur. Son olarak, yaşam seçimlerine eşlik eden ve belirsizliğin yalnızlığa ya da bağımlılıklara yol açmasını önleyen ağlar ve eğitim topluluklarıyla toplumsal bağlar desteklenmelidir. Bunlar hayata geçirilirse, bu teknolojik dönüşümler, bir toplumu müreffeh kılan şey olan geleceği inşa etme yetisini zayıflatmaksızın yönetilebilir.

Özgürlüğü Bağımlılıklara ve Metalaştırmaya Karşı Korumak

Bağımlılıklar ve Toplumsal Denetim

170. Hakikat ve eğitim, emek ve aileler üzerine düşündükten sonra, şimdi hem bireylerin ruh sağlığına yönelik tehlikeleri hem de daha geniş toplumsal zorlukları ele alarak dijital devrimin insan özgürlüğü üzerindeki etkisini incelemeliyiz. “Dijital dikkat ekonomisi”ne bağlı daha ince bağımlılık biçimleri küçümsenmemelidir; çünkü platformlar ve hizmetler çoğu zaman kullanıcıların zamanını ve dikkatini ele geçirecek, onların kırılganlıklarını sömürecek ve içsel özgürlüklerini zayıflatacak biçimde tasarlanmaktadır. İş modelleri insan zayıflığı üzerinden geliştiğinde, kişiye bir amaç olarak değil, bir araç olarak muamele edilir; bu tür sistemleri tasarlayanlar ya da finanse edenler göz ardı edilemeyecek ahlaki bir sorumluluk taşırlar. Dijital ölçülülük eğitimini ve reşit olmayanların korunmasını teşvik ederek içsel özgürlüğü güçlendiren ve böylece kırılganlığı sömüren modellere karşı koyan teknolojileri geliştirmeye acil bir ihtiyaç vardır.

171. Daha az görünür ama daha az ciddi olmayan bir başka tehlike de, verilerin kitlesel olarak toplanması ve algoritmik sistemlerin kullanılmasıyla mümkün hâle gelen toplumsal denetimdir. Her eylem, yani hareketler, alışverişler, ilişkiler ve tercihler bir iz bıraktığında, yeni bir güç biçimi ortaya çıkar: davranışları, çoğu zaman bireyler bunun tam olarak farkında olmadan, profilleme, öngörme ve etkileme gücü. Bu tür veriler kredi, istihdam ya da temel hizmetlere erişim gibi somut fırsatları etkileyen kararlar almak için kullanılırsa, özgürlüğü zayıflatma ve en kırılganlara karşı ayrımcılık yapma tehlikesi vardır. Dahası, denetim yalnızca açık yasaklar aracılığıyla değil, görünürlük mimarisi aracılığıyla da uygulanır: Neyin büyütüldüğü ya da görünmez kılındığı, neyin ödüllendirildiği ya da cezalandırıldığı sonunda görüşleri ve seçimleri biçimlendirir, uyumculuğu ve özsansürü besler. Bu nedenle dijital çağda özgürlük yalnızca bir içsellik meselesi değil, aynı zamanda kamusal bir kaygıdır. Teknolojinin insan kişisinin hizmetinde kalması ve vicdanlar üzerinde bir denetim biçimine dönüşmemesi için açık kurallar, saydamlık, başvuru olanağı ve müdahaleci teknolojilerin kullanımına orantılı sınırlar gerektirir.

172. Bu sorunların kökünde, insan kişisini manipüle edilecek bir nesne ya da optimize edilecek bir kaynak olarak görme eğiliminde olanKrş. Franciscus, 48. Dünya Barış Günü Mesajı (8 Aralık 2014), 4: Acta Apostolicae Sedis 107 (2015), s. 70-71. ve denetimsiz kâr arayışına karşı bütün güvenceleri ortadan kaldıran teknokratik ve posthümanist bir zihniyet yatar. Ağır basan, özgürlüğe ve insan onuruna saygı değil, verimliliktir. Bazı posthümanist akımlar, kendilerini üstün gören seçkinlerin çıkarlarına tabi “ikinci sınıf” insanlar öngörmeye kadar varır. Bu kaygı verici olasılık, denetim ve ayıklama kapasitesini katlanarak artıran teknolojik araçlarla birleştiğinde daha da ciddi bir hâl alır. Bütün halkları bağımlılık koşullarında tutan bazı yapısal borçluluk biçimleri bile, yeni biçimler altında, köleliğe benzer tabiiyet ilişkilerine göz yuman aynı zihniyeti yansıtır.

Yeni Kölelik Biçimlerinin Zincirlerini Kırmak

173. İnsan kişisine ilişkin bu çarpık görüş, bugün doğrudan dijital ekonomiye bağlı çeşitli kulluk biçimlerine yansımaktadır. YZ dünyasında hiçbir şey maddi olmayan ya da büyülü değildir. Görünüşte anlık ve kusursuz her yanıt, doğal kaynaklardan, enerji altyapısından ve her şeyden önce insanlardan oluşan geniş ağları içeren uzun bir aracılık zincirinin sonucudur. Dijital ekonominin işleyişinin önemli bir kısmı, veri etiketleme, model eğitimi ve çoğu zaman rahatsız edici malzeme içeren içerik denetimi gibi temel ama büyük ölçüde görünmeyen etkinliklerde çalışan milyonlarca insanın sessiz emeğine dayanır. Birçok durumda bu işçiler, ağır koşullar altında asgari ücretlerle çalışan, çoğunluğu kadın olan gençlerdir. Bu görünmez emeğe, YZ’nin bağlı olduğu cihazların ve mikroişlemcilerin üretimi için gereken kaynakları çıkarmanın daha da ağır emeği eklenir. Dünyanın bazı bölgelerinde çocuklar ve ergenler, nadir toprak elementlerinin çıkarıldığı malzemeleri kırarak tehlikeli koşullarda çalışırlar. Hesaplama akışı kesintisiz sürebilsin diye bu insanların bedenleri yaralanır, sakatlanır ve yıpranır. Dahası, suç şebekeleri, çoğu zaman reşit olmayanlardan oluşan insan ticareti mağdurlarını devşirmek, denetlemek ve taşımak için çevrim içi platformları, mesajlaşma sistemlerini, anonim ödeme yöntemlerini ve profilleme tekniklerini kullanır; böylece erkekleri ve kadınları, küresel ekonominin büyük kısmını destekleyen aynı dijital devreler içinde izlenecek “verilere” ve oradan oraya taşınacak “paketlere” indirgerler. Bu gerçeklik zamanımızın ahlaki vicdanına derinden meydan okumaktadır. Bilerek gizli tutulan bir sömürü zinciri üzerine kuruluysa, verimliliğe başvurmak ya da yeniliğin yararlarını kutlamak yeterli değildir. Teknoloji özgürleşme vaat ediyor, ama yeni küresel tabiiyet biçimleri üretiyorsa, insan onurunun temel ilkesiyle çelişki içindedir.

174. Yeni kölelik biçimlerine karşı mücadele, YZ’nin ve dijital dönüşümün etik açıdan ayırt edilmesi için belirleyici bir sınavdır. XIII. Leo’nun başlattığı gelenekle süreklilik içinde Kilise, her türlü köleliği, insan ticaretini ve kişilerin metalaştırılmasını kesin bir dille kınadığını yineler. Aynı şekilde, her insanın devredilemez onurunu ve ortak iyiyi hem toplumun odağı ve amacı hem de her kişisel, toplumsal ve siyasal seçimin yol gösterici ölçütleri olarak tutan bir düşünce ve eylemin acil gerekliliğini vurgular. Bu etik ve insanlaştırıcı düşünce olmadan, dijital sistemlerin artan gücü, kendimizi “gelişmiş” ve “uygar” toplumlar olarak sunmayı sürdürürken, bugün kınadığımız geçmiştekilerden daha az utanç verici olmayan yeni vahşetlere bizi götürebilir.

175. İnsan ticareti, köleliğin çağdaş bir biçimi ve insan onurunun ağır bir ihlali olarak tanınmalıdır. Buna kararlılıkla karşılık vermemek ya da bu uygulamalara herhangi bir biçimde göz yummak, bir bakıma, köleliğin gizlendiği ve haklı gösterildiği geçmişin günahlarına benzeyen bugünün günahlarına ortak olmak demektir.Krş. Uluslararası İlahiyat Komisyonu, Anımsama ve Uzlaşma: Kilise ve Geçmişin Hataları, Vatikan 2000, 5.3.

176. Kilise, öğretisinin gelişimi içinde bu meselelerin ağırlığına ilişkin giderek daha derin bir bilince varmıştır. Geçmiş olayların, zaman içinde olgunlaşmış ahlaki ölçütler sanki her zaman mevcutmuş gibi anakronik bir biçimde yargılanamayacağı doğrudur. Ancak hem toplumun hem de Kilise’nin kölelik belasını kınamakta gösterdiği gecikmeyi inkâr edemeyiz ya da küçümseyemeyiz. İlk Çağ’da ve Orta Çağ’da birçok kişinin ve hatta kilise kurumlarının köleleri vardı. Erken modern dönemde de Roma Apostolik Makamı, hükümdarların taleplerine yanıt vererek boyunduruk altına alma biçimlerini ve bazı durumlarda “imansızların” köleleştirilmesini düzenlemek ve meşrulaştırmak için birkaç kez müdahalede bulunmuştur.IV. Eugenius’un Sicut Dudum (13 Ocak 1435) ve Etsi Suscepti (9 Ocak 1442) bullalarında ve V. Nikolaus’un Dum Diversas (18 Haziran 1452) ve Romanus Pontifex (8 Ocak 1455) bullalarında olduğu gibi. Siyasal ve kimi zaman ekonomik ihtiyaçlar bile Müjde’nin taleplerine ağır basmıştır. Müjdeleme ihtiyacı, dünyevi güçlerin ihtiyaçları karşısında çoğu zaman tehlikeye atılmış ya da en azından yanlış anlaşılmış ve böylece köleliğin Hristiyan vicdanıyla sorunlu bağdaşmazlığı göreceleştirilmiştir. Köleliğin biçimsel, mutlak ve evrensel kınanması ancak on dokuzuncu yüzyılda, özellikle Papa XIII. Leo döneminde açıkça dile getirilmiştir.Krş. XIII. Leo, In Plurimis Ansiklikali (5 Mayıs 1888), Acta Leonis XIII, c. VIII, Roma 1889, s. 169-192. 1866 gibi geç bir tarihte bile Kutsal Ofis’in, köleliği bütünüyle kınamaksızın onun ahlakdışı ve ahlaki yönleri arasında ayrım yaptığı göz önünde bulundurulmalıdır: Galla Ülkesinde Apostolik Vikar Monsenyör Massaia’nın Çeşitli Kuşkularına İlişkin Kutsal Ofis Talimatı, Nisan 1866, 15 numaralı soruya yanıt. Bu gelişme, Kilise’nin koruduğu açınlamanın kalıcı hakikatlerini anlamada büyümesinin açık bir örneğini sunar. Uygulamada her zaman tutarlılık bulunmamış olsa da (çünkü kölelik açık bir biçimde kınanmadan önce uzun süre hoş görülmüştür), Tanrı’nın suretinde yaratılmış her insanın onuru tarih boyunca sürekli olarak teyit edilmiştir; köleliğin bu onurla tamamen bağdaşmazlığının açıkça tanınması on sekiz yüzyıl sürmüş olsa bile. Bu, Hristiyan belleğinde bir yaradır ve kendimizi bu yaradan bağımsız sayamayız.Krş. Aziz II. İoannes Paulus, Incarnationis Mysterium Bullası (29 Kasım 1998), 11: Acta Apostolicae Sedis 91 (1999), s. 139-141. Rab tarafından sonsuzca sevilen kişiler olarak ölçülemez onurlarıyla keskin bir karşıtlık içinde bu kadar çok insanın katlandığı muazzam acıyı ve aşağılanmayı düşünürken derin bir keder duymamak imkânsızdır. Bunun için, Kilise adına, içtenlikle af diliyorum.

177. Dolayısıyla köleliğin adaletsizliği karşısındaki geçmiş suç ortaklığının ve körlüğün anısı, uyanıklığa bir çağrıya dönüşür. Öğrendiklerimiz bugün ayırt etmeye ve sorumluluğa dönüştürülmelidir. İmanımızın gerektirdiği insan onuru hazinesine saygı göstermediğimiz için gelecekte yeniden af dileme gereğinden kaçınmak istiyorsak, bugün insan ticaretini birçok biçimiyle açıkça ve kararlılıkla kınamak ve bu davaya kendini adamış herkesle birlikte önleme, koruma, kurtarma ve rehabilitasyona yönelik somut çabaları desteklemek bize düşmektedir.

178. Bugün bile sömürgecilik yeni biçimler almaktadır. Artık yalnızca bedenlere egemen olmamakta, verilere el koyarak kişisel yaşamları sömürülebilir bilgiye dönüştürmektedir. Özellikle yapısal kırılganlık ve sınırlı jeopolitik önemle belirginleşen bütün bölgeler, bugün yeni bir çıkarma zihniyetine, yani sağlık verilerinin, epidemiyolojik profillerin, genetik haritaların ve demografik bilgilerin çıkarılmasına maruz kalmaktadır. Bunlar gücün yeni “nadir toprakları” hâline gelmiştir: Bir araya getirilip çözümlendiklerinde öngörücü modelleri eğitmek, yatırım stratejilerine yön vermek, krizleri öngörmek ve her şeyden önce kimin ve neyin önemli sayılacağını belirlemek için kullanılabilen hayati veriler. Çoğu zaman yardım, araştırma ya da yenilik bahanesiyle toplanan bütün halkların sağlık verilerini denetleyenler, ihtiyaçları ve piyasaları biçimlendirebildikleri için gelecek üzerinde yapısal bir kaldıraca sahiptir. Ayrıca ilaçların, yatırımların ve korumaların kime tahsis edileceğine başkalarından önce karar verebilirler. Zamanımızın en acil ahlaki meydan okumalarından biri burada yatar: Paylaşılan bilginin bir tahakküm aracı değil, gerçek bir ortak iyilik hâline gelmesini sağlamak. Bu, bireylere yalnızca onları betimleyen verileri değil, bu verilerin nasıl, kim tarafından ve kimin yararına kullanılacağına karar verme yetisini de geri vermeyi gerektirir. Aksi takdirde dijital çağ sömürgecilik sonrası değil, başka bir biçimde sömürgeci olacaktır.

179. Yeni kölelik biçimleri ekonomik zincirlerle ve dijital altyapılarla beslenmektedir. Bu nedenle birçok cephede eylem gereklidir. Birincisi, teknoloji sanayisinin ve dijital ekonominin dayandığı tedarik zincirlerinin, hiçbir rekabet avantajının gizli bir sömürü üzerine kurulmaması için daha saydam hâle gelmesi gerekir. İkincisi, şirketlerin ve yatırımcıların, işçilerin korunmasını, zorla çalıştırmaya karşı mücadeleyi ve veriye dayalı iş modellerinin toplumsal etkisinin değerlendirilmesini öncelikleri arasına koyarak önleyici etik doğrulama (due diligence) için açık ölçütler benimsemesi gerekir. Ayrıca dijital platformlar, iletişim, ödeme ve profilleme araçlarının mağdurların devşirilmesi ve denetlenmesi için kanallara dönüşmesini önlemek üzere yetkililerle ve sivil toplumla sorumlu bir biçimde işbirliği yapmalıdır. Bu tür çabalar bir araya geldiğinde dijital ortam, bir sömürü alanından korumanın, önlemenin ve insan onurunu geliştirmenin alanına dönüştürülebilir.

Ortak Bir Sorumluluk

180. Az önce ele alınan çeşitli alanlar, yani kamusal yaşamda hakikat arayışı, dijital ortamda eğitim, emeğin dönüşümü, ailelerin kırılganlığı ve yeni kölelik biçimleri, birbirinden yalıtılmış olgular değildir. Aksine bunlar ortak bir temel meseleyi yansıtır: Teknoloji nihai ölçüt hâline gelirse, insan kişisi veriye, bir makinedeki çarka ya da bir metaya indirgenme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. Ancak teknoloji bilge bir bakış açısıyla bütünleştirilirse, bir büyüme, adalet ve kardeşlik aracı hâline gelebilir.

181. Bu bakış açısından Kilise’nin Sosyal Öğretisi ortak bir sorumluluk çağrısında bulunur. Bu süreçlerin ileri görüşlülükle yönlendirilmesini ister: boğmadan düzenleyebilen ve el koymadan koruyabilen kurumlar tarafından; emeği ve onuru başarının ölçüleri olarak tanıyan işletmeler tarafından; güveni ve ilişkileri yeniden inşa eden ara kuruluşlar ve eğitim toplulukları tarafından ve sorumluluğu, ölçülülüğü, ayırt etmeyi ve hakikat duygusunu geliştiren yurttaşlar tarafından. Ancak bu şekilde yenilik, bir dışlama ve tahakküm kaynağı hâline gelmek yerine bütüncül insani gelişmeye gerçekten hizmet edebilir. Ve ancak bu şekilde ilerleme vaadi, her erkeğin ve kadının dokunulmaz onuruyla ölçüldüğü için sahici olarak tanınabilir.

Beşinci Bölüm: Güç Kültürü ve Sevgi Uygarlığı

182. YZ’nin yaşamın ve toplumun bazı yönlerini nasıl dönüştürdüğünü, özellikle de insan onuru açısından taşıdığı ciddi içerimleri ele aldıktan sonra, şimdi dikkatimizi çok daha trajik olan savaş meselesine çevirmeliyiz. Burada sorun yalnızca yeni araçların verimliliği değil, aynı zamanda etikten ve sorumluluktan kopmuş teknolojinin yaşam ve ölüm hakkındaki kararları daha hızlı ve kişiliksiz kılması ve güç kullanımını anlık ve uygulanabilir bir seçenek olarak sunması tehlikesidir. Giderek daha fazla karşılıklı bağımlı hâle gelen bir dünyada barış, diğerleri arasında yalnızca bir mesele değil, evrensel ortak iyinin bir ön koşulu ve halkların, özellikle de yönetme sorumluluğu taşıyanların ahlaki olgunluğunun bir sınavıdır.

183. Dijital devrim çatışmanın doğasını değiştirmektedir. Konvansiyonel savaşın yanı sıra siber saldırılar, bilgi manipülasyonu, etki kampanyaları ve stratejik kararların otomasyonu gibi melez biçimler vardır. YZ, özellikle birçok teknolojinin özünde iki anlamlı olduğu bir bağlamda, bu süreçlerde hızlandırıcı bir etken olarak işlev görür. Bunun sonucunda savunma için yaratılan şey hızla saldırı amacıyla yeniden kullanılabilir ve koruma ile saldırganlık arasındaki ince çizgi bulanıklaşır. YZ sivillerin savunmasını ve korunmasını güçlendirebilirken, güç kullanımı eşiğini düşürebilir, insanları sorumluluktan yalıtabilir ve düşmanın bir istatistiğe, kurbanın ise “ikincil hasara” indirgendiği bir kültürü besleyebilir. Bu dönüşümler karşısında Sosyal Öğreti’nin ilkelerini, yani kişinin onurunu, ortak iyiyi, malların evrensel amacını, ikincilliği, dayanışmayı ve adaleti hatırlamalıyız; çünkü bunlar teknolojilerin insanlığa gerçekten hizmet edip etmediğini ya da onu boyunduruk altına alıp almadığını yargılamanın ölçütleridir. Bu yüzden bu ilkeleri karar alma süreçlerimiz için yönergeler olarak görmeliyiz.

184. Bu nedenle bu bölümde, Giriş’te Kutsal Kitap imgeleri aracılığıyla zaten andığım iki karşıt yaklaşımı karşılaştıracağım. Bir yanda, güce ve gurura dayanarak Babil Kulesi’ni inşa etme ayartısı vardır. Öte yanda, insanlığı ve ortak iyiyi koruyarak, Nehemya’nın zamanında olduğu gibi Yeruşalim’i “parça parça” yeniden inşa etmek için sabır gereklidir.

185. Küresel dinamikleri incelersek, kutuplaşma ve şiddetle belirginleşen bir güç kültürünün yayıldığını daha açık bir biçimde görebiliriz. Modern Babil yalnızca küreselleşmiş teknokratik paradigmada değil, aynı zamanda karşıt emperyalizmler arasındaki, üstünlüklerini korumak isteyen güçler ile bu üstünlüğü ele geçirmeye heveslenen güçler arasındaki uzaktan çatışmada da görülebilir; bunun sonucu da çok sayıda yerel çatışmadır. Dahası, insanlıktan çıkarıcı bir hırsla yönlendirilen, hep daha güçlü teknolojiler geliştirme ya da onlar üzerinde denetim sağlama yarışının hiçbir sınırı yokmuş gibi görünmektedir. Ancak bu aşağı doğru sarmala karşın, insan kalmaya çabalayan ve bir arada yaşamanın ve barışın kutsal kentini inşa etmek için çalışan insanlığın büyük bir kesimini de görebiliriz. Çoğu zaman bu kentin farkında olmayan inşacıları ve beceriksiz mimarlarıyız; cömert davranışlarda bulunabiliriz, ama bütüncül bir vizyondan yoksunuz. Bu inşaat projesi daha yavaş, daha az görünür ve daha az göz alıcıdır; ailelerden devletlere ve uluslar arasındaki ilişkilere kadar her topluluğun bilinçli ve açık sorumluluğu hâline gelebilmesi için daha iyi bir anlaşılmayı ve daha büyük bir eşgüdümü beklemektedir. “Sevgi uygarlığı” dediğimiz şey, bu bağlılık perspektifi, bu umut şantiyesidir.

Dijital Çağda Sevgi Uygarlığı

186. Aziz VI. Paulus “sevgi uygarlığı” ifadesini ortaya koyduğunda,Krş. Aziz VI. Paulus, Regina Caeli (17 Mayıs 1970): Insegnamenti di Paolo VI, c. VIII, s. 506. dünya Soğuk Savaş’ın, bir silahlanma yarışının ve ağır ekonomik istikrarsızlığın ortasındaydı. Bu bağlamda Kilise, sistemler arasındaki ideolojik karşıtlığa seçenek olan bir yol önermiş ve adaletin ve sevginin iç içe geçtiği ve sevginin ekonomik, siyasal ve kültürel yaşamın yol gösterici ilkesi hâline geldiği bir toplumsal düzen tasavvur etmiştir. Bugün bu vizyonu kararlılıkla yeniden kazanmalıyız; çünkü sevgi uygarlığı saf bir ütopya değil, sevgiyi adalet yapılarına dönüştürmekten, kardeşliğe kurumsal bir biçim vermekten ve başkalarını, ister bireyler ister halklar olsun, ortak iyiyi inşa etmek için gerekli müttefikler olarak görmekten oluşan zorlu bir projedir. Fratelli Tutti Ansiklikali’nin bize hatırlattığı gibi, ancak bu toplumsal sevgi bir kültür ve bir norm hâline gelebilir ve böylece salt silahlı bir arada yaşamayı ortak bir geleceği olan bir topluluğa dönüştürerek istikrarlı bir uluslararası düzen sağlayabilir.Krş. Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 183: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1033-1034.

187. Bu kavrayış, bugünkü dijital dönüşüm bağlamında daha da temel bir önem kazanmaktadır. Dijital ağlar, küreselleşmiş ekonomi ve YZ’nin gelişimi, bir yerde alınan kararları başka yerlerde doğurdukları etkilere gerçek zamanlı olarak bağlayan giderek daha sıkı bağlar yaratmaktadır. Bu anlamda İkinci Vatikan Konsili’nin halklar arasındaki artan karşılıklı bağımlılığa ilişkin sözleri güncelliğini korumaktadır; çünkü ortak iyi, bütün insan ailesini ilgilendiren hak ve ödevlerle birlikte gitgide daha evrensel bir boyut kazanmaktadır.Krş. İkinci Vatikan Ekümenik Konsili, Gaudium et Spes Pastoral Anayasası, 26: Acta Apostolicae Sedis 58 (1966), s. 1046-1047. Dolayısıyla sevgi uygarlığı projesi, bu dayatılmış karşılıklı bağımlılığı istenen ve seçilen bir dayanışmaya dönüştürme görevini üstlenmelidir. Teknolojik süreçler için yol gösterici ilke budur: Yapay zekânın bizi daha verimli ya da daha bağlantılı kılması yeterli değildir; dijital yakınlığın karşılaşma ve karşılıklı özen için gerçek bir fırsata dönüştüğü, ortak hak ve ödevlere sahip evrensel bir insan ailesini inşa etmeye de hizmet etmelidir.

Güç Kültürü

188. Zamanımızda, kaynaklara sahip olmanın ve egemen olma yeteneğinin gündemi ve karar alma ölçütlerini dikte etme eğiliminde olduğu bir güç kültürü kök salmaktadır. Böylece insanlığın ortak iyisi arka plana itilmekte ve savaştaki halkların somut trajedisi stratejik çıkarlar karşısında ikincil bir değerlendirmeye indirgenmektedir. Bu güç kültürü topluma sızar, ilişkileri ve davranışları değiştirir ve savaşı olağanlaştırarak, hep daha büyük bir askerî güç peşinde koşarak, çok taraflılığın krizinden yararlanarak ve hiçbir seçenek bulunmadığında ısrar eden sahte bir gerçekçiliği besleyerek büyür.

Savaşın Olağanlaştırılması

189. 1965’te Aziz VI. Paulus’un sözleri Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda güçlü bir biçimde yankılanmıştı: “Bir daha asla savaş, bir daha asla savaş!”Aziz VI. Paulus, Birleşmiş Milletler 20. Genel Kurulu’na Konuşma (4 Ekim 1965): Acta Apostolicae Sedis 57 (1965), s. 881. Barış arzularına ve bildirilerine karşın, son altmış yılın, çoğu zaman sivil halkları kitlesel ölçekte etkileyen, masum kurbanların ölümüne, kitlesel yerinden edilmelere, toplumsal istikrarsızlığa ve uzun süreli yaralara yol açan şaşırtıcı vahşette çatışmalarla belirginleştiğini kabul etmeliyiz. Bununla birlikte kamusal söylemde, savaşın katı etik ve hukuki sınırlara tabi, her zaman siyasal bir barış vizyonuna yönelik son bir çare olarak kalması gerektiğine ilişkin yaygın bir kanaat vardı. Birinci Dünya Savaşı’nın hemen sonrasındaki dönemde yaşanan gelişmelerin ardından, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bir dönüm noktası yaşandı: Özellikle “gelecek kuşakları savaş belasından korumak”Birleşmiş Milletler, Birleşmiş Milletler Antlaşması, San Francisco (26 Haziran 1945), Başlangıç. amacını taşıyan Birleşmiş Milletler Antlaşması’nın kanıtladığı gibi, barış uluslararası düzenin odağı hâline getirildi. Aynı şekilde birçok ulusal anayasa, güç kullanımını aşırı ve sıkı biçimde sınırlandırılmış durumlarla kısıtladı. Soğuk Savaş sırasında bile, ciddi çatışmaların varlığına karşın, yeni bir dünya savaşından ne pahasına olursa olsun kaçınılması gerektiği bilinci varlığını sürdürdü.

190. Ancak bugün, kamusal söylemde ve yeniden silahlanmaya ilişkin kararlarda gerçek bir paradigma değişimine tanık oluyoruz: Savaş, uluslararası siyasetin bir aracı olarak kaygı verici bir biçimde yeniden canlanırken, daha önce onun kullanımını sınırlayan etik ilkelerin kendileri aşınmaktadır. Zaman içinde uzayıp giden bölgesel çatışmalar, tırmanan gerilimler ve karşılıklı tehditler neredeyse sıradan hâle gelmekte ve aşıldığı düşünülen, toprak genişletme arzusuyla yönlendirilen çatışma biçimleri yeniden ortaya çıkmaktadır. Kamuoyu, çoğu zaman çatışmaya ve karşı karşıya gelmeye öncelik veren algoritmalarla büyütülen kutuplaştırıcı medya anlatıları tarafından giderek biçimlendirilmekte ve koşullandırılmaktadır.

191. Holokost’un ve iki dünya savaşının ilk elden tanıklıkları kaybolurken, tarihsel belleğin şaşırtıcı bir biçimde yitirilmesine de tanık oluyoruz. Bu da sahte haberlerin ve anlatı manipülasyonunun öğrenilmiş dersleri kararttığı bir bağlamda, geçmişin seçici ya da çarpıtılmış bir biçimde yeniden yazılmasına yol açar. Savaşın dehşetlerine ilişkin yaşayan bir bellek olmadan siyasal kararların, uzun vadeli sonuçlar hiç göz önünde bulundurulmaksızın yalnızca güce dayanarak alınması tehlikesi vardır.

192. Bütün bunlara medya ve dijital boyutlar yeni ve belirleyici unsurlar eklemektedir. İletişim ağları, parçalanmış bilgi ortamları ve çatışmayı ödüllendiren algoritmalar kutuplaşmayı ve kini büyütebilir, propagandayı artırabilir ve ortak ayırt etmeyi güçleştirebilir. Böylece savaş yalnızca yürütülmez, aynı zamanda basitleştirici anlatılar, dost-düşman zihniyeti, dezenformasyon ve korku aracılığıyla kültürel olarak da koşullandırılır. Tarihsel bellek solduğunda ve sivilleri ve en kırılganları koruyan etik ilkeler zayıfladığında, şiddeti gerekli, kaçınılmaz, hatta “arındırılmış” olarak haklı göstermek kolaylaşır. İnsanlığın, barışın artık üstlenilecek bir sorumluluk olarak değil, çatışmalar arasındaki kırılgan bir ara olarak göründüğü şiddetli bir güç kültürüne kayması bu bağlamda gerçekleşmektedir. Bugün her zamankinden daha fazla, en dar anlamıyla meşru müdafaa hakkı saklı kalmak kaydıyla, çoğu zaman her türlü savaşı haklı göstermek için kullanılmış olan “haklı savaş” kuramının artık geçerliliğini yitirdiğini yeniden teyit etmek önemlidir.Krş. Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 258: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1061: “Son on yıllarda her savaş görünürde ‘haklı gösterilmiştir’. Katolik Kilisesi’nin Katekizmi, askerî güç yoluyla meşru savunma olasılığından söz eder; bu da belirli ‘ahlaki meşruiyetin katı koşullarının’ karşılandığını göstermeyi gerektirir. Ancak bu potansiyel hakkın aşırı geniş bir yorumuna düşmek kolaydır. Böylece bazıları, ‘ortadan kaldırılacak kötülükten daha ağır kötülükler ve düzensizlikler’ doğurmaktan pek kaçınamayan ‘önleyici’ saldırıları ya da savaş eylemlerini bile yanlış bir biçimde haklı göstereceklerdir.” İnsanlık, diyalog, diplomasi ve bağışlama gibi insan yaşamını geliştirmek ve çatışmaları çözmek için çok daha etkili ve yetkin araçlara sahiptir. Güç, şiddet ve silah kullanımı, sivil halklar için her zaman felaket sonuçları olan bir ilişkisel yoksulluğu yansıtır.

Sınırsız Güç

193. Askerî-sınai kompleksin büyümesi bugünkü siyasal manzaranın belirleyici bir özelliği hâline gelmiş ve çeşitli ülkelerin ekonomisinde kilit bir sektöre dönüşmüştür. Ekonomik çıkarlar, askerî aygıt ve siyasal kararlar arasındaki sıkı bağ, savaşın siyasetin doğal bir uzantısı gibi göründüğü ve silah piyasasının askerî kararların arkasında özerk bir itici güç hâline geldiği “silahlı bir ulus” üretir. Savaşın ardındaki muazzam ekonomik çıkarları da göz ardı edemeyiz. Silah sanayisi ve silah tedarik eden ülkeler, tam da çatışmalarla gelişen bir piyasadan kâr elde eder. Bu anlamda dünyanın çeşitli bölgelerindeki gerilimlerin körüklenmesine katkıda bulunan mali çıkarlar da vardır.

194. Askerî cephanelikler yeniden ilgi görmektedir. Geçmişte bütün insanlığı yok edebilecek silahların oluşturduğu tehdidin kabul edilmesi, détente (yumuşama) yollarını ve silahsızlanma müzakerelerini teşvik etmişti. Ne yazık ki bu yaklaşım geride bırakılmıştır ve nükleer cephaneliklerin evrimi, “taktik” kullanımları olasılığı da dâhil olmak üzere, bu silahların kullanımını daha az olasılık dışı gösterir hâle getirmektedir. Bu bağlamda, yetmişten fazla ülkenin desteğiyle 2021’de yürürlüğe giren Nükleer Silahların Yasaklanması Antlaşması önemli bir adımdır. Ancak büyük nükleer güçler ona katılmadığı için büyük ölçüde simgesel kalma tehlikesi taşımaktadır. Bu da nükleer caydırıcılığın güvenliğin vazgeçilmez bir ön koşulu olduğu yolundaki yaygın ama yanlış inanca yol açmıştır. Bu durum, denetlenmesi güç olan ve nükleer azaltım anlaşmalarının aşamalı olarak ortadan kaldırılmasının yanı sıra kullanımlarını daha uygulanabilir bir seçenek gibi gösteren “minyatürleştirilmiş” silahların geliştirilmesinin eşlik ettiği yeni bir silahlanma yarışına da katkıda bulunmuştur.

195. Aynı mantık konvansiyonel savaş için de geçerlidir. Askerî güç, zayıf diplomatik girişimler ve söz konusu çıkarların karmaşıklığı, son derece yüksek insani ve çevresel maliyetlerle birlikte uzayıp gitme eğiliminde olan çatışmalara katkıda bulunur. Bir savaşı başlatmak onu durdurmaktan çok daha kolaydır; yine de çatışmaların önlenmesine ilişkin tartışma trajik bir biçimde kenarda kalmaktadır.

196. Durum, Devlet’in güç kullanımı üzerindeki tekelinin sona erdiğine işaret eden cihatçı gruplar, özel milisler ve suç şebekeleri gibi yeni silahlı aktörlerin varlığıyla daha da istikrarsızlaşmaktadır. Bu gruplar çoğu zaman belirsiz ideolojik güdüleri somut ekonomik çıkarlarla iç içe geçirerek savaşı bütün bir genç ve çocuk kuşağı için bir “yaşam biçimine” dönüştürür. Burada amaç artık kesin bir zafer değil, çatışmanın bir güç ve gelir kaynağı olarak sürdürülmesidir.

Silahlar ve Yapay Zekâ

197. Yukarıda sözü edilen senaryo, silah sistemlerinin, özellikle de YZ içerenlerin durmaksızın geliştirilmesiyle bağlantılıdır. Kutsal Makam yakın zamanda, otonom silah sistemlerinin giderek daha kolay devreye sokulabilmesinin savaşı daha “uygulanabilir” ve insan denetimine daha az tabi kıldığını gözlemlemiştir. Bu, silahlı gücün yalnızca meşru müdafaa durumlarında son çare olarak kullanılması gerektiği ilkesini çiğner.Krş. İnanç Öğretisi Dikasteryumu – Kültür ve Eğitim Dikasteryumu, Antiqua et Nova Notu (14 Ocak 2025), 99: Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 202-203. Bu nedenle, insan onuruna ve yaşamın kutsallığına saygıyı güvence altına almak ve bu tür silahları geliştirme yarışından kaçınmak için YZ’nin savaşta geliştirilmesi ve kullanılması en katı etik kısıtlamalara tabi olmalıdır.Krş. a.g.e., 103: Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 204.

198. Kimi zaman, sanki makineler doğruyu yanlıştan bir insandan daha büyük bir tutarlılıkla ayırt edebilirmiş gibi “yapay ahlaki failler”den söz edilmektedir. Oysa ahlaki yargı hesaplamaya indirgenemez; çünkü vicdanı, kişisel sorumluluğu ve ötekinin bir kişi olarak tanınmasını içerir. Bu yüzden öldürücü ya da başka bakımlardan geri döndürülemez kararların yapay sistemlere emanet edilmesine izin verilemez. Hiçbir algoritma savaşı ahlaken kabul edilebilir kılamaz. YZ, çatışmanın içsel insanlık dışılığını ortadan kaldırmaz; aksine çatışmayı yalnızca daha hızlı başlatabilir ve daha kişiliksiz kılabilir, şiddete başvurma eşiğini düşürerek, savunmayı tehdit tahminine dönüştürerek ve böylece kurbanları verilere indirgeyerek. Bu şekilde bizi şiddetin kaçınılmaz olduğu ve yalnızca optimize edilmesi gerektiği düşüncesine alıştıracaktır. Bu durum, inşa ettiğimiz yapay sistemlere mümkün olduğunca değerler ve sağlam bir muhakeme yerleştirmenin önemini azaltmaz; öyle ki bu sistemler insanların kendi vicdanlarını daha iyi dinleyebildikleri ahlaki bir ekosisteme katkıda bulunabilsin ve aynı zamanda YZ modellerinin uygun sınırlar belirlemesi sağlanabilsin.

199. Genel bir etik türüne başvurmak yeterli değildir. Somut ayırt etme ölçütleri belirlenmelidir. Bu ölçütlerin ilki kişisel sorumlulukla ilgilidir. Bir saldırı kararı otomatikleştiğinde ya da saydamlığını yitirdiğinde, sorumluluktan el çekme tehlikesi artar. Bu nedenle sorumluluk zinciri belirlenebilir ve doğrulanabilir olmalıdır; teknolojiyi tasarlayan, eğiten, yetkilendiren ve kullananlar kararlarından hesap verebilir tutulmalıdır. İkinci ölçüt, yargıda bulunmak için gereken ahlaki zaman dilimiyle ilgilidir. YZ karar alma süreçlerini hızlandırma eğiliminde olsa da, hız ve verimlilik savaş bağlamında alınan geri döndürülemez kararlar için asla en yüksek güdüleyici güç olmamalıdır. Üçüncü ölçüt, sivillerin belirlenmesi ve korunmasıdır. İnsanların yüzünü görmeden saldırıları kolaylaştıran her teknoloji, çatışmanın ahlaki eşiğini düşürür. Hedef seçimi ve güç kullanımı, savaşanlar ile savaşmayanları karıştırmamalı, savunmasız halklar üzerindeki etkiyi de göz ardı etmemelidir.

200. Bu ölçütler bazı pazarlık konusu edilemez gereklilikler doğurur. Birincisi, bir savaş ortamında kullanılan bütün sistemler, hesap verebilirliğin ve kusurun “makine”ye yüklenip ortadan kaybolmaması için karar alma süreçlerinin geriye doğru izlenebilmesini ve yeniden kurulabilmesini güvence altına almalıdır. İkincisi, öldürücü güç kullanma kararı saydam olmayan ya da otomatik süreçlere devredilemez, aksine etkili, bilinçli ve sorumlu bir insan denetimi altında kalmalıdır. Son olarak, teknolojik silahlanma yarışını dizginlemek ve sivillerin ve onların hayatta kalmaları için gerekli altyapıların sağlam bir biçimde korunmasını sağlamak için uluslararası düzeyde de ortak bir çerçeve oluşturmak zorunludur.

Çok Taraflılığın Krizi

201. Güç kültürü çok taraflı sistemin krizinden de kaynaklanır. Bütün halklar için ortak bir gelecek ve küresel bir ortak iyi kavramını korumak üzere kurulmuş kurumlar zayıflamış görünmektedir. Bu yalnızca yapısal sınırlılıklardan değil, aynı zamanda onları desteklemek ve reforme etmek ya da ahlaki otoritelerini tanımak için sık sık görülen ortak irade eksikliğinden de kaynaklanmaktadır. İlerleme kaydetmek yerine, yirminci yüzyılın önemli dönüm noktasından geriye gidiyoruz. 1989’dan sonra Avrupa’daki komünist rejimlerin çöküşünü, diyaloğu ve barışı ayakta tutabilecek yeterli bir siyasal çerçeveden yoksun, ağırlıklı olarak ekonomik bir küreselleşme izledi. Piyasaların refah, demokrasi ve istikrar yaratma yeteneğine neredeyse kör bir inanç beslendi. Gerçekte küreselleşme, otomatik olarak birlik ve barış yaratmak yerine köktenci, kimlikçi ve milliyetçi tepkilere yol açmıştır. Sonuç, gerçek bir çok taraflılıktan çok uzaktır; bunun yerine güvensizlik duygusunun ağır bastığı düzensiz ve çatışmalı bir çok kutupluluk ortaya çıkmıştır.

202. Her tarafın kendisini misilleme hakkı olan bir kurban olarak gösterdiği anlatılarla beslenen, bir düşmana karşıtlık içinde ortak bir kimlik oluşturma ayartısı da yeniden ortaya çıkmıştır. Karmaşık meselelerin “önce ben”, “dost ya da düşman”, “biz ya da onlar” gibi basitleştirici kategorilere indirgenmesi, çoğu zaman sorumsuz olan ve uluslar arasındaki karşılıklı güveni zayıflatan kararları kolaylaştırır. Böylece uluslararası hukukun gücünün yerini “güçlü olan haklıdır” iddiası alır. Bunun sonucunda devletler arasındaki anlaşmazlıkları çözmeye ya da savaş suçlarını ele almaya yetkili mahkemeler çoğu zaman zayıflatılmakta ya da devre dışı bırakılmakta; bunun da siyasal kültür ve toplumsal bütünlük üzerinde yıkıcı sonuçları olmaktadır.Krş. Doğu Kiliselerine Yardım Kuruluşları Birliği’nin (ROACO) Genel Oturumu Katılımcılarına Konuşma (26 Haziran 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 847-849.

203. Bu bağlamda barış inşası ikincil bir role itilmiştir. Kalkınma için işbirliği, silahsızlanma, çatışmaların önlenmesi ve karşılıklı güvenin tesisi, güç siyaseti adına ihmal edilmektedir. İnsancıl hukukun kazanımları da tehlikeye atılmaktadır. Nitekim saldırıya yanıt vermede orantılılık ilkesi, suya, gıdaya ve temel mallara erişimin korunması ve sivillerin, özellikle de çocukların yaşamına saygı, geçmişin saf kalıntıları olarak görülmeye başlanmıştır.

Sözde Bir Siyasal Gerçekçilik

204. Ruhsal ve kültürel bakımdan önemli bir körlük döneminde yaşıyoruz. Sahte bir pragmatizm, sanki geçmişten kopuk bir tür “yeni yaratılış” başlatmak mümkünmüş gibi tarihimizin köklerini kesmeye bizi zorlamaktadır. Önemli ahlaki ilkelere başvuranlar bile, yirminci yüzyılın vahşetlerinin bir daha asla yaşanamayacağına yanlış bir biçimde inanarak bu tarihsel nihilizme düşebilirler. Oysa gerçekte aynı dinamikler yeni kılıklar altında yeniden ortaya çıkmaktadır. Silahlı denge ve caydırıcılık zihniyeti kendini yeniden kabul ettiriyor görünmektedir. Ancak bugün, Soğuk Savaş’ın iki taraflı dinamiğinin tersine, aktörlerin ve savaş alanlarının çoğalması bu zihniyeti gitgide daha kırılgan kılmaktadır. Tırmanan çatışmalar, yalnızca savaş alanında değil, aynı zamanda dezenformasyonun ve insanların korkularını besleyen kampanyaların kamuoyunu manipüle etmek için kullanıldığı ekonomik, mali ve siber cephelerde de yürütülen asimetrik ve “melez” savaşlara yol açmaktadır. Küresel Güney’dekiler de dâhil olmak üzere birçok ülkede artan askerî harcamalar belirsiz bir geleceğe ya da algılanan tehditlere verilecek tek yanıt olarak sunulmaktadır. Bu arada asıl bedeli, sağlık, eğitim ve sosyal hizmetler için ayrılan kaynakların azaldığını gören en yoksullar ödemektedir.

205. Bu meselelerin özünde, yalnızca ağır basan güç zihniyetine değil, savaşın insan doğasının kaçınılmaz bir parçası olduğuna ilişkin kültürel ve antropolojik inanca dayanan sahte bir gerçekçilik yatar. Ara sıra yaşanan duraklamalar dışında işlerin her zaman böyle olduğu ve her zaman böyle olacağı söylenir! Bunun sonucunda kaygı artık uluslararası sahnede bir başvuru noktası olarak yitirilmiş olan barış arayışı değil, askerî eyleme nasıl ve ne zaman geçileceğidir. Aynı akıl yürütme, çatışmaya hazırlanmamanın sorumsuzluk olacağını savunur. Ancak ben, asıl sorumsuz olanın, vicdanlara ve topluma savaşın kaçınılmazlığına teslimiyet tutumunu eken ve barışı ve diyaloğu söz konusu tehlikeleri göz ardı eden ütopik ya da akıldışı tutumlar olarak bir kenara iten siyasal “gerçekçilik” biçimi olan Realpolitik olduğunu savunurum. Aslında barış ne saf bir umut ne de yalnızca savaşın yokluğudur; aksine adaletin ve sevginin meyvesi olarak her zaman mümkündür.

206. Böyle bir iklimde nihilizm ve pragmatizm iç içe geçer ve sonunda ağır hataları olağanlaştırır. Dinî aşırıcılık ve kimlikçi fanatizm akıldışı ekonomik politikalarla ittifak kurarken, siyaset çoğu zaman yanlış bilgilendirmeye ve muhalifleri gülünç duruma düşürmeye ve korkuları ve kinleri sistematik olarak beslemeye başvurur. Böylece çeşitlilik giderek bir tehdit olarak algılanır; bu da sahip olma arzusunu, egemen olma iradesini, hegemonik hırsları, güç istismarlarını ve farklı olanlardan korkmayı besler ve böylece yeni çatışmaların neredeyse fark edilmeden gelişebileceği bir ortam yaratır.Krş. Franciscus, 53. Dünya Barış Günü Mesajı (8 Aralık 2019): Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 54-61.

207. İşte bu ortam, bütün etik sınırları hiçe sayma eğiliminde oldukları için belki de geçmiştekilerden daha tehlikeli olan yeni savaşlar için verimli bir topraktır. Bir zamanlar kabul edilemez sayılan şey artık neredeyse hiç tereddüt edilmeden yapılabilmekte, uluslararası tepki ise durumların nesnel ağırlığından çok tek tek hükûmetlerin çıkarlarından giderek daha fazla etkilenmektedir. Kararlar artık neredeyse yalnızca ekonomik hesaplarla yönlendiriliyor; medyadaki çarpıtmalar, yapay olarak üretilmiş coşku ve kaçınılmaz olarak paramparça olan, hayal kırıklığı ve daha fazla şiddet doğuran “düşler” aracılığıyla haklı gösteriliyor gibi görünmektedir. İnsanlar hiçbir şeyin gerçekten doğru olmadığına ve ilkelerin içi boş sözler olduğuna inanmaya başladıklarında, yüreklerindeki fitil yeni hoşgörüsüzlük ve saldırganlık patlamaları için tutuşturulmuş olur.

208. Bu durumlarda gelecekteki şiddeti önleyecek somut güvenceler meselesi açık bir soru olarak kalmaktadır. Bir kültür çatışmayı olağanlaştırıp haklı gösterdiğinde tehlikeli bir yol açılır; çünkü bugün düşünülemez görünen şey yarın yarar ya da güvenlik adına kabul edilebilir hâle gelebilir. Ciddi toplumsal gerilimlerle belirginleşen ülkelerde, bazı liderlerin silahlı çatışmayı iç sorunlardan dikkati başka yöne çekmenin etkili bir yolu ve güçlükleri yönetmenin alaycı bir aracı olarak görebileceği olasılığını dışlayamayız.

209. Araştırma alanında çalışanların omuzlarında özel bir sorumluluk vardır. Bu alandaki bütün kilit aktörler, yani bilim insanları, işletme sahipleri, yatırımcılar, akademik yetkililer, siyasetçiler ve diğerleri, yeşertilmesine yardım ettikleri teknolojik ilerlemelerin, YZ ile ilgili olanlar da dâhil olmak üzere, daha geniş bağlamının keskin bir bilincini koruyarak saydam ve sorumlu bir zihniyetle çalışmalıdır. İnsanlar kendilerini yalnızca kendi sektörlerine bakmakla sınırladıklarında, ahlaken tarafsız eylemlerde bulunduklarına inanarak kendilerini aldatabilir ve belirli deneylere yön veren nihai amaçlara ilişkin sorulardan kaçınabilirler. Bu şekilde yeni şiddet, manipülasyon ve tahakküm biçimlerini besleyen kuşku uyandırıcı projelerle, belki de farkında olmadan, işbirliği yapma tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar.

Sevgi Uygarlığını İnşa Etmek

210. Sürekli bir çatışma hâlinde olan bir dünyanın inşası bir kötülüktür ve adıyla anılmalıdır. Bugünkü durumumuzu bu şekilde betimlemek kasvetli ya da kötümser görünebilir, ancak bunu yapmayı gerekli görüyorum. Bununla birlikte Hristiyan bakış açısı kötülüğü kınamakla sınırlı değildir. Biz tarihe, Baba’nın kendisine “gökte ve yeryüzünde tüm yetkiyi” (Matta 28:18) verdiği çarmıha gerilmiş ve dirilmiş Rab’bin ışığında bakarız. Şimdiki zamanı önceden belirlenmiş bir yazgı olarak değil, kişisel ve topluluksal bir tövbe fırsatı olarak görürüz. Dahası, bir hardal tanesinin küçüklüğünden büyüyen, ekildikten sonra filizlenip büyüyen Krallığın gücüne inanırız (krş. Markos 4:26-32). Karmaşanın kargaşası her yanımızı sarmışken iyilik topraktan sessizce büyür. Peygamber Yeşaya’nın sözleriyle: “Bakın, yeni bir şey yapıyorum! Olmaya başladı bile, farketmiyor musunuz?” (Yeşaya 43:19).

211. Tarihin daha yakından çözümlenmesi bunu doğrular. En karanlık gecelerde bile Rab, pes etmeyi reddeden, iyilik yapmakta direnen, kırılganları koruyan ve uzlaşmaya giden yolları açan erkekler ve kadınlar ortaya çıkarır. Azizlerin, doğru insanların ve çoğu zaman unutulan barış yapıcıların anısı bize, lütfun çatışmayı büyülü bir biçimde ortadan kaldırmadığını, aksine kötülüğe karşı etkin bir direnişe ve iyilik yapmada şaşırtıcı bir yaratıcılığa esin verdiğini gösterir. Hristiyanlar karanlığı görür ve onu olduğu gibi kabul ederler, ama ona yalnızca edilgen bir biçimde bakmakla kalmazlar; çünkü ışığı tanırlar ve karanlığın onu alt etmediğini ve yenemeyeceğini anlarlar (krş. Yuhanna 1:5). Dolayısıyla, acı son sözü söylüyor gibi göründüğünde bile, Hristiyanlar iyiliğe hizmet eder ve gerçekliğe hem anlam hem de yön veren teolojik bir umutla ayakta dururlar.

Hepimiz Payımıza Düşeni Yapabiliriz

212. Ancak bu noktada ince bir ayartı ortaya çıkabilir: Sorunların çok büyük, bizim ise çok küçük olduğumuz ve dolayısıyla seçimlerimizin bir fark yaratamayacağı düşüncesi. Bu, çoğu zaman gerçekçilik kılığına bürünmüş kibar bir teslimiyet biçimidir. Elbette herkes fark yaratmak için aynı güce sahip değildir. Yöneten, yatırım kararları alan, kurumlara liderlik eden, araştırma yapan, eğiten, üreten ya da bilgi sağlayanlar vardır; bir de yalnızca gündelik yaşamlarını yaşıyor gibi görünenler vardır. Yine de hiç kimse sorumluluktan yoksun değildir. Hepimizin kendi eylem alanları vardır ve güç zihniyetini (yalnızca kayıtsızlık, alaycılık, yalan ya da nefret yoluyla bile olsa) besleyip beslememeye ya da barış zihniyetini (hakikat, ölçülülük, yakınlık ve özenle) koruyup korumamaya tam da orada, başka hiçbir yerde değil, karar vermeliyiz.

213. Yirminci yüzyılın Katolik yazarı J. R. R. Tolkien, romanlarından birinin kahramanlarından birinin ağzından sorumluluğumuzu şöyle betimlemiştir: “Dünyanın bütün gelgitlerine hükmetmek bizim payımıza düşmez; bizim payımıza düşen, içine yerleştirildiğimiz yıllara yardım etmek için elimizden geleni yapmak, bildiğimiz tarlalardaki kötülüğü kökünden sökmektir; öyle ki bizden sonra yaşayacak olanların sürecekleri temiz bir toprakları olsun.”J. R. R. Tolkien, Yüzüklerin Efendisi. Kralın Dönüşü, III. Kısım, Beşinci Kitap, IX. Bölüm, New York 1965, s. 190. Sevgi uygarlığı tek ve göz alıcı bir davranıştan değil, insanlıktan çıkarmaya karşı bir siper işlevi gören küçük ve sarsılmaz sadakat eylemlerinin toplamından doğacaktır. Bu nedenle, her birimizin kendi tarzında sevgi uygarlığının inşasında nasıl işbirliği yapabileceğimizin bazı yönleri üzerinde durup düşünmeye değer. Bu konuyu tüketme iddiasında bulunmaksızın, gündelik ve kamusal sorumluluğa giden beş yol önermek istiyorum: sözcükleri silahsızlandırma gerekliliği, adalet yoluyla barışı inşa etmek, kurbanların bakış açısını benimsemek, sağlıklı bir gerçekçiliği geliştirmek ve diyaloğu ve çok taraflılığı yeniden canlandırmak.

Sözcükleri Silahsızlandırma Gerekliliği

214. Daha insani bir uygarlığa yapabileceğimiz ilk katkı, sözcüklerimize dikkat etmektir. “Sözcükleri silahsızlandıralım, dünyanın silahsızlandırılmasına da yardım etmiş oluruz.”Medya Temsilcilerine Konuşma (12 Mayıs 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 682. Sözcüklerin muazzam bir gücü vardır; bunu gündelik etkileşimlerimizde deneyimleriz: Örneğin söylenen sözler ruh hâlimizi iyiye ya da kötüye doğru değiştirebilir. “Barış her birimizle başlar: başkalarına bakma, başkalarını dinleme ve başkaları hakkında konuşma biçimimizle. Bu anlamda iletişim kurma biçimimiz temel bir öneme sahiptir: Sözcüklerin ve imgelerin savaşına ‘hayır’ demeli, savaş paradigmasını reddetmeliyiz.”A.g.e. Bu yüzden hepimiz kullandığımız sözcükler, taşıdığımız önyargılar ve bunların içinde yatan açık ya da örtük saldırganlık konusunda vicdanımızı sorgulamalıyız. Hakikati her söylediğimizde, bilgece öğüt verdiğimizde, teselliye ihtiyacı olanları desteklediğimizde, adaletsizliği kınadığımızda ve sesi olmayanlara ses verdiğimizde ortak iyiye katkıda bulunmak için gerçek bir fırsatımız olur.

Adalet Yoluyla Barışı İnşa Etmek

215. Her düzeyde hepimiz, barışın temeli olan adaletin inşasına katkıda bulunabiliriz. Herhangi bir barışı, örneğin ne pahasına olursa olsun çatışmanın yokluğunu değil, adaletten doğan gerçek barışı ararız. “Bireyin adaleti ile herkesin barışı arasında çok sıkı bir bağlantı vardır.”Aziz II. İoannes Paulus, 31. Dünya Barış Günü Mesajı (1 Ocak 1998), 1: Acta Apostolicae Sedis 90 (1998), s. 147. Aziz Augustinus, “adalet ve barış kucaklaştı” (Mezmurlar 84:11)Latince Vulgata’nın mezmur numaralandırması. Türkçe Kutsal Kitap çevirilerinde bu ayet Mezmurlar 85:10’dur. KKDEU: “Doğrulukla esenlik öpüşecek.” Burada Augustinus’un yorumladığı Vulgata metni (iustitia et pax osculatae sunt) esas alındığından ayet doğrudan çevrilmiştir. mezmur ayetini yorumlarken şöyle yazmıştır: “Barış arzusundan kaçınan kimse yoktur, ama herkes adaleti uygulamaya istekli değildir… Ama adaletin ve barışın kucaklaştığını, birbirleriyle çatışmadıklarını aklında tutarak adaletin işlerini yap. Neden adalete karşı koyuyorsun? İşte örneğin adalet sana çalmamanı söylüyor, sen kulak asmıyorsun; zina etmemeni söylüyor, sen kulağını tıkıyorsun; kendine yapılmasını istemediğini başkalarına yapmamanı söylüyor; kendin hakkında söylenmesini istemediğin şeyleri komşun hakkında söylememeni söylüyor… O hâlde barışa ulaşmak mı istiyorsun? Öyleyse adaleti uygula!”Aziz Augustinus, Enarrationes in Psalmos, 84, 12: Corpus Christianorum Series Latina 39, Turnhout 1956, s. 1172-1173. Adaleti aramaktan asla yorulmayalım!

Kurbanların Bakış Açısını Benimsemek

216. İnsan kalabilmek için çekincelerimizi bir kenara bırakıp tavır almamız gereken zamanlar vardır. Bazı çatışmalarda tarafsız kalmak adaletsizliktir; suç ortağı olmadığımızı iddia etmek de yeterli değildir.Krş. Franciscus, Dilexit Nos Ansiklikali (24 Ekim 2024), 22: Acta Apostolicae Sedis 116 (2024), s. 1375-1376. Sivillerin bombalanmasına, hastanelere, okullara ya da hayati altyapıya yönelik saldırılara ve çocukları etkileyen şiddete tanık olduğumuzda, insanlığın kendisini yaralayan skandallarla karşı karşıya kalırız. Bu nedenle kendimizi soyut çözümleme düzeyiyle sınırlayamayız. Papa Franciscus bizi acı çekenlerin “yaralı bedenine dokunmaya”,Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 115: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1008-1009. yüzlerine bakmaya, öykülerini dinlemeye ve yaralarını kabul etmeye teşvik etmiştir. Acı verici olaylar hem tarihi hem de belleği gerektirir: ilki olguları anlatmak, ikincisi yaşanmış deneyimlere tanıklık etmek için.

217. İletişim ve eğitim aracılığıyla kurbanların bakış açılarına ve seslerine yer vermek, savaşın ve genel olarak her türlü şiddetin içinde barındırdığı kötülük uçurumunun bilincine varmamıza yardım eder. Çatışmanın olağanlaştırılmasını reddetmemize, insan onuru çiğnendiğinde başımızı çevirmememize ve kurbanlara tanınma ve dinlenme onurunu geri vermemize yardım eder.Krş. a.g.e., 261: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1062. Bu seslere kulak vermek, şiddet yanlısı azınlıklar dışında insanlığın savaş istemediği kanaatini güçlendirir. Kilise, özel bir biçimde kurbanlar için yaşayan bir bellek yeri olabilir. Aziz VI. Paulus’un hatırlattığı gibi Kilise, hem geçmiş savaşlarda ölenlerin sesini hem de bugün hâlâ yaralar taşıyan yaşayanların sesini sahiplenmesi gerektiğini hisseder; öyle ki onların feryatları yeni çatışmaların habercisi değil, barış ve uyum için bir çağrı olsun.Krş. Aziz VI. Paulus, Birleşmiş Milletler 20. Genel Kurulu’na Konuşma (4 Ekim 1965): Acta Apostolicae Sedis 57 (1965), s. 878-879.

Sağlıklı Bir Gerçekçiliği Geliştirmek

218. Hem siyasal idealizmden hem de alaycılıktan kaçınan sağlıklı bir gerçekçiliğe ihtiyacımız vardır. Kendi dünya görüşünü korumak için olguları seçici bir biçimde ayıklama, çarpıtma ve yeniden adlandırma eğiliminde olan bir tür idealizm vardır. Savunucuları sonunda kendi kanaatlerine uyacak biçimde inşa edilmiş bir gerçeklikte yaşarlar. Buna karşılık, güç galip geldiğine göre her zaman galip geleceğini ileri sürerek gözlemi teslimiyetle karıştıran alçalmış bir gerçekçilik biçimi de vardır. Sahici gerçekçilik dünyayı değiştirmekten vazgeçmez; tersine tam da neyin başarılabileceğini ve bunu başarmak için hangi önlemlerin gerektiğini belirlemek için çıkarları, korkuları, kısıtlamaları ve güç dinamiklerini açıkça belirleyerek işe başlar. Siyaseti ahlaka indirgemez; şiddete de teslim olmaz. Bunun yerine inandırıcı kurumlar, doğrulanabilir güvenceler, sabırlı müzakereler, çatışmaların önlenmesi ve sivillerin korunması aracılığıyla barışı salt bir sözcükten fazlası kılmak için uygulanabilir yollar arar.

Diyaloğu Yeniden Canlandırmak

219. Sevgi uygarlığını inşa etmek için diyaloğa girmeliyiz; çünkü diyalog insanlar ve uluslar arasında bir arada yaşamanın birincil aracıdır ve açık çatışmanın karşısındaki seçenektir. İkinci Dünya Savaşı’nın arifesinde XII. Pius, barışla hiçbir şeyin kaybedilmediğini, savaşla ise her şeyin kaybedilebileceğini teyit etmişti. İnsanların yeniden birbirleriyle konuşmaya dönmeleri gerektiğinde ısrar etmişti; çünkü içten ve azimli bir diyalog her zaman onurlu bir çözüm olanağını açar.Krş. XII. Pius, Ağır Bir Saat Radyo Mesajı (24 Ağustos 1939): Acta Apostolicae Sedis 31 (1939), s. 334.

220. Gerçekten de diyalog insan yaşamının olağan bir parçasıdır ve yalnızca devletler arasındaki ilişkileri ilgilendirmez. Dinlemeye, açık bir tavra, birbirine zaman ayırmaya ve hatta birlikte zaman harcamaya dayanan kardeşlik bağları kurmaya çalışan bir tutum edinmeyi içerir. Çünkü başkalarıyla, farklı olanlarla, yabancılarla ve göçmenlerle hakiki karşılaşmalar deneyimlersek, savaşı hayal etmek bile çok daha zorlaşır.

221. Siyasal düzeyde, diyaloğun ve diplomasinin çatışmaları çözmenin olağan araçları hâline geldiği “güç kültürü”nden gerçek bir “müzakere kültürü”ne geçmeye acil bir ihtiyaç vardır. Giorgio La Pira, “savaş yönteminin yerini barış yönteminin, yani müzakere, karşılaşma ve yakınlaşma yönteminin, başka bir deyişle sahici olarak insani yöntemin alması!” umudunu dile getirmişti.Giorgio La Pira, Riflessioni sul Concilio. Floransa Belediye Başkanı Prof. Giorgio La Pira’nın “Guides de France”’a Konuşması (Roma, 4 Eylül 1962), Floransa 1962, s. 6. Bütün halkların ortak bir geleceği paylaştığı bilinci, “müzakere kültürü”nün insanlığı aşamalı olarak şiddet döngüsünden uzaklaştırabilecek, gitgide daha çok paylaşılan siyasal ve kültürel bir bağlılık hâline gelmesini gerektirir.

222. Yönetme onuruna ve sorumluluğuna sahip olanlara, papalığımın başında söylediğim sözleri yinelemek istiyorum: “Dünyamızın halkları barış istiyor ve onların liderlerine bütün yüreğimle sesleniyorum: Buluşalım, konuşalım, müzakere edelim! Savaş asla kaçınılmaz değildir. Silahlar susturulabilir ve susturulmalıdır; çünkü sorunları çözmez, yalnızca artırırlar. Tarihi yapanlar acı tohumları ekenler değil, barış yapıcılardır. Komşularımız her şeyden önce düşmanlarımız değil, insan kardeşlerimizdir; nefret edilecek suçlular değil, konuşabileceğimiz başka erkekler ve kadınlardır. Dünyayı iyiler ve kötüler olarak ikiye bölen o şiddet zihniyetine özgü Maniheist düşünceleri reddedelim.”Doğu Kiliseleri Jübilesi Katılımcılarına Konuşma (14 Mayıs 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 686.

223. Şiddet zihniyetini reddetmede dinler arası diyalog belirleyici bir rol oynar; çünkü büyük ruhsal yolların kalbinde bir barış iletisi yatar.Krş. Franciscus, Fratelli Tutti Ansiklikali (3 Ekim 2020), 271: Acta Apostolicae Sedis 112 (2020), s. 1066. Oysa terörü, şiddeti ya da savaşı meşrulaştırmak için Tanrı’nın adını kullananlar O’nun gerçek doğasına ihanet ederler; çünkü din adına savaşmak dinin kendisine saldırmak demektir.Krş. Franciscus, “Barışa Susamak: Diyalog İçindeki İnançlar ve Kültürler” Dünya Barış İçin Dua Günü Vesilesiyle Assisi’de Barış Çağrısı (20 Eylül 2016): Acta Apostolicae Sedis 108 (2016), s. 1124. Aziz II. İoannes Paulus’un andığı ve Papa Franciscus’un, örneğin Ezher Büyük İmamı ile diyaloğu aracılığıyla ileriye taşıdığı “Assisi ruhu”, inananların kendi ruhsal geleneklerinin “kutsallaştırılmış nefrete” yer bulunmayan en sahici kaynaklarından yararlanabileceklerini gösterir.

Diplomasinin ve Çok Taraflılığın Gerekliliği

224. Uluslararası ilişkilerde diyalog, çatışmaları önlemek ve güven bağlarını yeniden kurmak için yeri doldurulamaz bir diplomatik araçtır. Zamanımızı belirleyen dürtüsel yayınlar, saldırgan söylem ve güç siyaseti karşısında, “diplomasinin çağrısı, daha az ‘elverişli’ sayılan ya da müzakere için meşru görülmeyen muhataplar da dâhil olmak üzere bütün taraflarla diyaloğu geliştirmektir.”Franciscus, Kutsal Makam Nezdinde Akredite Diplomatik Kolordu Üyelerine Konuşma (9 Ocak 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 110. Dolayısıyla, barış sürecini ilerletmek için çatışan taraflar arasındaki en zayıf iyi niyet işaretlerini bile beslemek amacıyla alçakgönüllülüğün ve sabrın son zerresine kadar kullanılması gerekir.

225. Siber uzay da bir savaş alanı hâline gelmiştir. YZ’nin yardımıyla düzenlenen siber saldırılar, veri manipülasyonu ve etki kampanyaları, açık silahlı çatışma patlak vermeden önce bile bütün ülkeleri istikrarsızlaştırabilir. Dahası, bu alanda sorumluluğun kime ait olduğunun belirlenmesi çoğu zaman belirsizdir. Bir saldırıyı kimin gerçekleştirdiği belirsiz olduğunda, orantısız tepki, yanlış hesap ve tırmanma tehlikesi artar. Bu nedenle diplomasi, sivilleri ve en kırılganları “görünmez” ama gerçek şiddet biçimlerinden korumak için dijital teknolojilerin kullanımına ilişkin ortak düzenlemeleri müzakere ederek bu yeni ortamda etkili bir biçimde işleyebilmelidir.

226. Uluslararası kuruluşlar, özellikle de Birleşmiş Milletler, sevgi uygarlığını geliştirmenin temel araçlarıdır; çünkü uluslar arasında diyaloğu destekleyebilir ve çatışmaların barışçıl çözümünü, halkların bütüncül gelişimini, en kırılganların korunmasını, silahsızlanmayı ve yaratılışa özeni geliştirebilirler. Bu tür çabalar aracılığıyla uluslararası topluluk eşitsizlikleri azaltmak, mültecilerin ve azınlıkların haklarını savunmak, kaynakları askerî harcamalardan insani gelişmeye aktarmak ve ortak evimizi korumak için çalışabilir. Kutsal Makam bu çabaları destekler ve onlara eşlik eder; aynı zamanda Birleşmiş Milletler’in ve uluslararası siyasal sistemin bugünkü zayıflıklarının derin reformlara ihtiyaç bulunduğunu ortaya koyduğunu da kabul eder. Bu yalnızca teknik ayarlamalar meselesi değildir; çünkü ulusların etik temellerini de ilgilendiren kanaatler ve değerler krizi, çok taraflılığı gerçek ortak iyiye yöneltmeyi güçleştirmektedir.Krş. Franciscus, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 38. Konferansı Katılımcılarına Konuşma (20 Haziran 2013): Acta Apostolicae Sedis 105 (2013), s. 616-617.

227. Uluslararası bağlamda Kutsal Makam’ın diplomasisi, Müjde’nin merhamet ilkesini siyasal eylem için somut bir ölçüt olarak benimser. Bu, Kutsal Makam’ın kendini insanlığın hizmetine sunmasının, böylece sevgi ve hakikat adına vicdanlara seslenmesinin, her kişinin onurunu savunmasının ve yoksullar, göçmenler ve savaş kurbanları adına söz almasının yollarından biridir. Bu şekilde papalık diplomasisi Kilise’nin katolikliğini ifade eder ve yeni teknolojilerin bile ortak iyiye yöneltilebileceği bir sevgi uygarlığının inşasına katkıda bulunur.

Dua Etmek ve Umut Etmek

228. Sorumluluk üstlenmenin bu yolları dua ile ayakta durur ve karşılığında duayı besler. Nitekim her birimiz için barış her şeyden önce “Tanrı’dan, hepimizi koşulsuz seven Tanrı’dan” gelir.İlk “Urbi et Orbi” Kutsaması (8 Mayıs 2025): Acta Apostolicae Sedis 117 (2025), s. 660. Urbi et Orbi (Lat. “Kente ve Dünyaya”): Papanın Roma kentine ve bütün dünyaya verdiği resmî kutsama. O, İsa’nın Paskalya günü öğrencilerine verdiği bir armağandır: “Barış hepinizle olsun! Bu, dirilmiş Mesih’in barışıdır. Silahsız ve silahsızlandıran, alçakgönüllü ve azimli bir barış.”A.g.e. Petrus’un Makamı’na seçildiğim gün Kilise’yi ve dünyayı bu sözlerle selamladım. Onları şimdi yinelemek ve herkesi bu armağan için dua etmeye davet etmek istiyorum. Barış için dua etmekten ve onu ilişkilerimizde ve toplumda gerçekleştirmek için kendimizi adamaktan asla yorulmayalım.

Sonuç

229. “Herkes yapıyı nasıl kurduğuna dikkat etsin” (1. Korintliler 3:10). Aziz Pavlus bu sözlerle Korint’teki Hristiyanları birliği korumaya teşvik etmiştir. Sevgili kardeşlerim, inşa etmekte olduğumuz dünya üzerine düşündük ve yapay zekâ çağında insan kişisini korumanın ne anlama geldiğini kendimize sorduk. Bu düşüncenin sonunda, bu çağ değiştiren dönüşümü Müjde’nin ışığında yönetebileceğimiz, sade ama talepkâr bir Hristiyan yaşamı programı önermek istiyorum. Bu yol, Tanrı’nın tasarısını seyre dalarak, Efkaristiya’ya katılarak kilisesel birliği yaşayarak, ortak iyiyi merkeze alan bir dünya inşa ederek ve Kutsal Bakire Meryem ile birlik içinde dua ederek ortaya çıkar.

Söz Beden Oldu

230. Dünyamız, çoğu zaman güven verici bir söyleme ve baştan çıkarıcı ideolojilere bürünmüş, piyasaları ve nüfuz alanlarını ele geçirme girişimleriyle doludur. Ancak yüreklerimiz, Meryem’in Magnificat’ında Tanrı’nın merhametinin kuşaktan kuşağa kendisinden korkanların üzerinde olduğunu duyururken övdüğüne benzer, bilge ve iyiliksever bir yaklaşımın özlemini çeker.Krş. En Kutsal Tanrı Annesi Meryem Bayramı’nın Birinci Akşam Duası’nda Vaaz (31 Aralık 2025): L’Osservatore Romano, 2 Ocak 2026, s. 1-2. Bu merhamet tasarısı, algoritmaların ve küresel ağların getirdiği hızlı ve sarsıcı değişimlerin ortasında bile bugün de tarih içinde gerçekleşmeyi sürdürür ve dijital çağda yaşamlarımızı Müjde’ye göre yaşamak için bir pusula hâline gelir.

231. Her şeyin kalbinde Enkarnasyon’un, yani beden olup aramızda yaşayan Söz’ün gizemi vardır. Oğul’un yoksul ve kırılgan bedeni, onurlarından yoksun bırakılmış ve susturulmuş pek çok kardeşimizin bedenini akla getirir.Krş. Noel Gündüz Ayini’nde Vaaz (25 Aralık 2025): L’Osservatore Romano, 27 Aralık 2025, s. 3. Rab’bin yakınlığı aracılığıyla barış armağanı dünyaya paradoksal bir biçimde girer. Bunu Tanrı’nın çocukları olma gücü aracılığıyla yapar ve küçüklerin gözyaşlarından, yaşlıların kırılganlığından, kurbanların sessizliğinden ve işlemek istemedikleri kötülüğe karşı savaşanların mücadelesinden etkilenmeye kendimizi bıraktığımızda uyanır.Krş. a.g.e. Baba, bu yaralı ama sevilen bedende bize açıklık ve paydaşlık aracılığıyla tamamlanmış bir yaşamın gerçek insanlığını gösterir; bu da bizi O’nun isteğinin gökte olduğu gibi yeryüzünde de yerine gelmesini arzulamaya yöneltir.Krş. Epifani Bayramı’nda Angelus Duası (6 Ocak 2026): L’Osservatore Romano, 7 Ocak 2026, s. 3.

232. Güçlendirilmiş ve neredeyse bedensiz bir insanlık arayan transhümanizmin ve bazı posthümanist düşünce akımlarının vaatlerinde, bizi de ilgilendiren bir özlemi, yani sınırlılıklara ve acıya daha az maruz kalan daha dolu bir yaşam ihtiyacını tanırız. Ancak Enkarnasyon farklı bir yol açar. Bir yanda eski ve yeni ideolojiler, insanlığı sınırlılıkları teknoloji aracılığıyla aşmaya ve egemenlik kurarak başkalarının üzerine yükselmeye zorlar. Buna karşın Tanrı Oğlu’nun insanlık durumumuza girmesinin gizemi bambaşka bir şey vaat eder. Yaşayan Tanrı, bizi her türlü kölelikten özgür kılmak için tarihimize iner.Krş. Noel Gece Ayini’nde Vaaz (24 Aralık 2025): L’Osservatore Romano, 27 Aralık 2025, s. 2. Zayıflığımızı üzerine alır ve onu bir kurtuluş ortamına dönüştürür. Tanrı’ya layık olmayan hiçbir an ya da insani durum yoktur. “İmanımızın öğretisine göre, gizemlerimizde bir yemlikte doğan bir Tanrı’ya, Yahudiye’de yaşayan ve dolaşan bir Tanrı’ya, çarmıhta ölen bir Tanrı’ya, mezarda yatan ölü bir Tanrı’ya sahibiz ve O’na tapınırız.”P. de Bérulle, Discours de l’état et des grandeurs de Jésus, Discours IV, Unité de Dieu en l’incarnation: Œuvres complètes, Paris 1856, sütun 218. Bu yüzden insanlığın geleceği, ölçüsünü, Tanrı’nın yaklaşma, dünyanın yükünü paylaşma ve ilişkileri içeriden dönüştürme biçimini kabul edebilme yetisinde bulur. “Ey harika… insan Tanrı’dır ve bu Tanrı-İnsan bütün bu evrelerden geçer, bütün bu hâllere katlanır ve onları soylulaştırır, kutsallaştırır, kendinde tanrısallaştırır!”A.g.e. İnsanlığı kurtaran, tarihimizin en kırılgan noktasına inen ve onu içeriden yenileyen ilahî sevgidir.

233. Bu nedenle, inananlar arasında bir inanan olarak, herkesi Tanrı Oğlu’nun yüzünde YZ çağına da ışık tutan insanlığın büyüklüğünü seyre dalmaya davet ediyorum. Mesih’te, özgürlüğümüzü ve sorumluluğumuzu sınırlayan teknolojik süreçlerin ilgisiz gözlemcileri olmaya değil, yaratılış işinde işbirliği yapmaya çağrılıyoruz.Krş. “Yapay Zekâ ve Ortak Evimize Özen” Konferansına Konuşma (5 Aralık 2025): L’Osservatore Romano, 5 Aralık 2025, s. 2. Kutsal Ruh’un her birimize yazdığı onur, eleştirel düşünme, özgürce seçme ve sevme ve gerçek ilişkiler kurma yetimizde de görülebilir. Hiçbir hesaplama sistemi, ne denli gelişmiş olursa olsun, kendini armağan eden bir yürek ya da iyiyi kötüden ayırt eden bir vicdan yaratamaz. Makineler verimlilikte üstün olduğunda bile, kendisine bakılmasını isteyen bir insan yüzü tarihimizin merkezi olmayı sürdürür. Bu insan yüzü, tarihin yöneldiği doluluktur. Bu, “yeniden bir araya toplama”nınLat. recapitulatio, Gr. anakephalaiōsis: her şeyin tek Baş olan Mesih’te yeniden toplanıp birleştirilmesi (krş. Efesliler 1:10). KKDEU ayeti “O göklerdeki ve yerdeki her şeyi Mesih’te birleştirecek” diye çevirir; burada ansiklikalin vurguladığı “tek Baş” anlamı korunmuştur. gizemidir: Baba’nın gökte ve yeryüzünde olan her şeyi tek Baş olan Mesih’e geri getirmeyi buyurduğu kesinliği (krş. Efesliler 1:10). Bu tasarıda sahici olarak insani olan hiçbir şey yitip gitmeyecektir. Gerçekten de her şey, yaşamın her parçasını, her gözyaşını ve her sahici insani başarıyı bir araya toplayan, onları hiçlikten kurtaran ve kurtarılmış olarak Baba’ya teslim eden Tek Olan’da arındırılacak ve yeniden birleştirilecektir.

Mesih’te Tek Beden

234. İhtiyaç duyduğumuz ruhsallık efkaristik bir ruhsallık, yani sevgide kilisesel birliğin ruhsallığıdır. Enkarnasyon ve Paskalya Gizemi, Tanrı’nın insanlık durumumuza girdiğini ve onu kendini armağan ederek dönüştürdüğünü açığa vurur. Bu armağan, Rab’bin kendini verdiği ve Kilise’yi bir araya topladığı Efkaristiya’da mevcut ve etkin olarak kalır; öyle ki O’nun sunusu birliğin ilkesi ve yeni yaşamın kaynağı olsun. Hristiyan dayanışması da bu paydaşlıktan doğar; çünkü “Mesih’le birlik, kendini verdiği herkesle de birliktir.”XVI. Benedictus, Deus Caritas Est Ansiklikali (25 Aralık 2005), 14: Acta Apostolicae Sedis 98 (2006), s. 228. Aziz Augustinus’un kendi yerel Kilisesi’nin yeni Hristiyanlarına açıkladığı gibi, sunaktaki ekmek ve şarap inanlıların Mesih’teki birliğinin sakramentidir: “Görülen, salt bedensel bir benzerliktir; kavranan ise ruhsal meyve verir. O hâlde şimdi Mesih’in bedenini anlamak istiyorsanız, inanlılara seslenen Havari Pavlus’u dinleyin: Sizlere gelince, Mesih’in bedeni ve teker teker O’nun üyelerisiniz (1. Korintliler 12:27). Eğer siz Mesih’in bedeni ve üyeleriyseniz, o zaman Rab’bin sofrasına konulan sizin sakramentinizdir; aldığınız sizin sakramentinizdir. ‘Amin’ diye karşılık verirsiniz ve böyle karşılık vererek ona onay verirsiniz. Çünkü ‘Mesih’in Bedeni’ sözlerini duyar ve ‘Amin’ diye karşılık verirsiniz. O hâlde Amin’iniz doğru olsun diye Mesih’in Bedeni’nin bir üyesi olun!”Aziz Augustinus, Vaazlar, 272: In die Pentecostes ad infantes de sacramento: Patrologia Latina 38, Paris 1865, sütun 1247.

235. Litürjide söylediğimiz “Amin”, yediğimiz Beden ve içtiğimiz Kan bütün yaşamlarımızı biçimlendirir. Efkaristiya “Rab’le son derece kişisel bir karşılaşmadır, ama asla salt bireysel bir dindarlık eylemi değildir.”XVI. Benedictus, Rab’bin Son Akşam Yemeği Ayini’nde Vaaz (21 Nisan 2011): Acta Apostolicae Sedis 103 (2011), s. 321. Efkaristiya’da şu gerçekliğin görünür bir tezahürünü buluruz: Biz “Mesih’in Kilisesi’yiz, O’nun üyeleri, O’nun bedeniyiz. O’nda kardeşleriz. Ve Mesih’te, çok ve çeşitli olsak da biriz: In Illo uno unum.”Noel Tebriklerinin Sunulması Vesilesiyle Roma Kuryası’na Konuşma (22 Aralık 2025): L’Osservatore Romano, 22 Aralık 2025, s. 6-7. In Illo uno unum (Lat. “Tek Olan’da biriz”): Aziz Augustinus’tan alınan ve Papa XIV. Leo’nun piskoposluk ve papalık düsturu olan ifade. Efkaristiya bizi, yoksulluk ya da dışlanmışlık yükü altındakilere öncelikli bir ilgiyle, adalete ve paylaşmaya açar. Yeni ekonomik ve teknolojik ağlar dışlanma, yalnızlık ve bağımlılıklar yaratabilirken, Efkaristiya ile beslenen Kilise, insani bağları koruyan, görünmeyenlere ses veren ve süreçlerin insanların onuruna saygıyı amaçlamasını sağlayan farklı bir paradigmayı görünür kılmaya çağrılmıştır.

Zamanımızın Şantiyesi

236. Önermek istediğim ruhsallık, Tanrı’nın Krallığı umuduyla hareket ederek dünyayı ortak iyi için inşa etmeye kendini adamış “bilge mimarın” ruhsallığıdır (krş. 1. Korintliler 3:10). Bu düşüncenin başında belirttiğim gibi,Krş. yukarıda, md. 11-14. zamanımızda inşa etme görevi Tanrı’yla ilişkimizi merkezine almalıdır. Kuralımız, insani sınırlılıkların doğal ve olumlu bir gerçeklik olarak kabul edilmesi olmalı ve ortak sorumluluk ve Müjde’nin damgasını taşıyan bir dille nitelenmelidir. Bu düşüncenin sonunda sevgi uygarlığı tasarısı daha açık bir biçimde görülebilir ve şantiye, özellikle köşe taşı olan Mesih’e sıkıca bağlı birçok diri taş sayesinde (krş. 1. Petrus 2:4-6), şimdiden kurulmuş ve işler durumda görünmektedir. Bu görevde ruhsal duygusallığa sığınmadan ya da kendi küçük dünyalarımıza çekilmeden etkin bir rol üstlenmeye çağrılıyoruz. Hakikate sadık olmalı, eğitime yatırım yapmalı, ilişkileri yeşertmeli ve adaleti ve barışı sevmeliyiz.

237. Hakikate sadık kalalım! Aralıksız bilgi, görüş ve imge akışlarının ortasında yaşarken, giderek daha gelişmiş algoritmalar aracılığıyla kararları ve tercihleri etkilemenin ne denli kolay olabileceğini biliyoruz.Krş. “Yapay Zekâ Çağında Çocukların ve Ergenlerin Onuru” Konferansına Konuşma (13 Kasım 2025): L’Osservatore Romano, 13 Kasım 2025, s. 3. Bu bağlamda hakikati seven, en çekici içeriğe karşın doğru olanı yeğleyen ve anlık sonuçlar yerine bilgeliğin peşinden giden yürekler yetiştirmek zorunludur. Tanrı’ya ve insanlığa ilişkin hakikati, Mesih’in onları bize açınladığı gibi, her zaman gözümüzün önünde tutmalıyız. İnsanlığa ilişkin bireyci ve teknik bir görüşü, sanki gerçeklik ister bireysel ister kolektif bencil çıkarlara göre biçimlendirilecek salt bir maddeymiş gibi gören görüşü bir kenara bırakmalıyız.Krş. XVI. Benedictus, Caritas in Veritate Ansiklikali (29 Haziran 2009), 34: Acta Apostolicae Sedis 101 (2009), s. 668-670. Bunun yerine Papa Franciscus’un “konumlanmış bir insan merkezcilik”Franciscus, Laudate Deum Apostolik Öğüdü (4 Ekim 2023), 67: Acta Apostolicae Sedis 115 (2023), s. 1059. dediği, insanı diğer canlılarla ve bütün yaratılışla bir ilişkiler ağı içine yerleşmiş bir yaratık olarak tanıyan anlayışı geliştirelim. Hakikate sadakat, teknolojinin sunduğu olanakları, hem her kişinin onurunu hem de ortak evimizin geleceğini koruyabilecek, bilgeliğin damgasını taşıyan bir çerçeve içinde bütünleştirmeyi gerektirir.

238. Kendimizden başlayarak eğitime yatırım yapalım! İmanda ve Müjde’ye göre yaşanan bir yaşamda eğitimimizin ayrılmaz bir parçası olarak, hepimizin dijital dünyayla insani bir biçimde nasıl ilişki kuracağımızı öğrenmeye ihtiyacı vardır. Nitekim dijital dünyayı, imanda olgun, cömert misyonerler gerektiren, müjdelenecek yeni bir kıta olarak görmeliyiz. Özel bir biçimde, geniş ve ortak eğitim ortaklıklarının desteğiyle her gün sabırla çalışmaya hazır, eğitimin zanaatkârları olma çağrılarını yeniden keşfeden yetişkinlere ihtiyacımız vardır. Bugün çocuklara ve gençlere sorumlu ilişkiler geliştirmek için teknolojiyi kullanmada eşlik etmek, tehlikeleri tanımalarına ve içsel özgürlüğü besleyeni seçmelerine yardım etmek, sevginin somut bir biçimidir ve onların onurunu koruyacaktır. Yeni kuşaklara teknolojik evrimin önceden belirlenmiş bir yolu izlemediğini, aksine kişisel ve topluluksal sorumlulukla yönlendirilebileceğini öğretmek, ortak iyiye yapılabilecek en değerli hizmetlerden birini oluşturur.

239. İlişkileri yeşertelim! Hızı ve parçalanmışlığı kayıran bir çağda insan kişisi hâlâ dikkatli akıllardan, nazik sözlerden ve şefkat gösterebilen ellerden özen ve tanınma görmeyi özler. Dijital kültür bağlantıları çoğaltır ve etkileşim için yeni fırsatlar sunar; ancak insan yüreği hakiki yakınlığa karşı vazgeçilmez bir ihtiyacı korur. Herkesi, ortak yemekler, Hristiyan topluluk buluşmaları, yalnızlarla geçirilen zaman ve yoksullara hizmet gibi fiziksel varlığın hayati olmayı sürdürdüğü yerlere ve zamanlara değer vermeye davet ediyorum. Bunlar, her kişinin bedeninin Tanrı’nın bir konutu ve Kutsal Ruh’un bir tapınağı olduğuna inanmayı sürdüren bir insanlığın işaretleridir. Çağdaş kültürün sunduğu antropolojik modelleri değerlendirmenin ölçütü hâline gelen de tam olarak yücelik ile kırılganlık arasındaki bu antlaşmadır.

240. Adaleti ve barışı sevelim! İletişimi ve kaynaklara erişimi kolaylaştıran aynı teknolojiler, en kırılganları sömüren, yeni kölelik biçimleri yaratan ve çatışmadan kâr elde eden modelleri de destekleyebilir. Her teknik ya da ekonomik karar ruhsal bir ayırt etmeyi içermeli ve YZ’deki ilerlemelerin adaleti ve katılımı mı geliştirdiğini, yoksa serveti ve gücü seçkin bir azınlığın elinde mi topladığını değerlendirmek için bir fırsat olmalıdır. Dijital üretimin tedarik zincirlerinin, cihazlarımızın ardında gizlenen çalışma koşullarının ve manipülasyondan ve savaştan kâr elde eden mekanizmaların dikkatle incelenmesini teşvik ederim. Aynı zamanda hakkaniyeti, katılımı ve yaratılışa özeni geliştirmenin pratik yolları bulunmalıdır. Biz “burada, aşağıda yeni bir tarih yaratmak” için gökten inmiş Olan’a kök salmış bir umudu duyururuz. Dolayısıyla iman edenler, eşitsizliğin yerini daha büyük bir adaletin alması ve savaş sanayisinin yerini barış zanaatının alması için kendilerini adarlar.Krş. Epifani Bayramı’nda Angelus Duası (6 Ocak 2026): L’Osservatore Romano, 7 Ocak 2026, s. 3.

241. Geleceğe bakarken, başlangıçta yol arkadaşımız ve rehberimiz olarak seçtiğimiz Nehemya imgesini hatırlatmak istiyorum. Nehemya yıkılmış bir kentin feryadını duydu, o acıyı duaya taşıdı, Tanrı’nın huzurunda ayırt etti, yardım istedi, dönmek için izin aldı, işi örgütledi, iç ve dış direnişle yüzleşti ve Yeruşalim surlarını halkın yardımıyla tuğla tuğla yeniden inşa etti. Dijital dönüşümün bu çağında onda kendi çağrımızın çarpıcı bir benzetmesini görüyorum: Bu çağrı, toplumsal ve kültürel kırılmaların edilgen seyircileri ya da çökmekte olanın salt yorumcuları olmak değil; çökmüş olanı yeniden inşa etmek ve tehdit altında olanı korumak için tarihin şantiyelerine, yani araştırma laboratuvarlarına, teknoloji şirketlerine, okullara, medyaya, kurumlara ve yerel topluluklara girmeye hazır erkekler ve kadınlar olmaktır. Nehemya gibi biz de, teknokratik bir zihniyet ya da taraflı çıkarlar ağır basıyor gibi göründüğünde bile insan kentinin yaşamak için daha uygun bir yer hâline gelebilmesi için dinlemeyi ve cesareti, duayı ve sorumluluğu birleştirmeye çağrılıyoruz.

242. Yeruşalim’in yeniden inşası imgesi, Yeni Antlaşma’nın her şeyden önce bize bir armağan olarak verilen kutsal kent vaadini akla getirir. Vahiy Kitabı’nda yeni Yeruşalim, Tanrı’nın bütün halkı için bir armağan olarak, “kocası için süslenmiş bir gelin gibi hazırlanmış” olarak iner (Vahiy 21:2). Yeruşalim’in surları artık savunma tahkimatları değil, Kuzu’nun Gelini’nin değerli süsleridir. Nehemya’nın büyük bir özenle koruduğu kapıları bütün uluslara sürekli olarak açık kalır. Tanrı’nın varlığı herkese ışık ve yaşam sunar. Kent, susamışlara sunulan yaşam suyu ve yaprakları “uluslara sağlık vermek için” (Vahiy 22:2) olan yaşam ağacıyla yeni bir Aden’dir. Onun tamamlanmasını beklerken bu görüm bir cesaretlendirme olarak, yani bölünmüşlüklerimizi aşmaya ve birlikte çalışmaya bir çağrı olarak önümüze konulmuştur; çünkü bu, dün, bugün ve sonsuza dek İsa Mesih’in yoludur.

Umudun Ezgisi: Magnificat

243. Baba’nın sevgi dolu tasarısını seyre dalan imanı, bizi tek bir kilisesel bedende birleştiren sevgiyi ve dünyadaki eylemlerimizi ayakta tutan umudu ele aldıktan sonra, bu Hristiyan yaşamı programının dördüncü sütunu duadır. Meryem’in ezgisi bağlılığımıza eşlik eder. Rab’bin annesi olduğunu kendisine duyuran Elizabet’in karşısında Meryem bir övgü ve sevinç ilahisine coşar. Canı Rab’bi yüceltir ve ruhu Kurtarıcısı Tanrı’da kıvanç bulur; çünkü O, kurtuluş tasarısı için genç, yoksul ve alçakgönüllü bir kızı seçmiştir. Meryem birden bütün tarihi bu açınlamanın merceğinden görür. Çevresinde hiçbir şey değişmemiştir; zamanının toplumsal ve siyasal durumu aynı kalır. Romalılar ülkesini denetlemeyi sürdürür, halkı hâlâ boyunduruk altındadır ve aşağılanmaktadır. Ancak onun içinde her şey değişmiştir ve bu da görünmeyeni görmesini sağlar. Tanrı bileğiyle güçlü işleri şimdiden yapmıştır; yüreklerinde kibirli düşünceler kuranları şimdiden darmadağın etmiş, güçlü kişileri tahtlarından indirmiş, küçük görülenleri yükseltmiş, açları güzel şeylerle doyurmuş ve varlıklıları bomboş göndermiştir. Kulu İsrail’i şimdiden desteklemiştir. Tanrı “küçük görülenlerin tarafını tutar. O’nun tasarısı çoğu zaman ‘kibirlilerin, güçlülerin ve varlıklıların’ zafer kazandığını gören insan olaylarının bulanık bağlamı altında gizlidir. Ancak O’nun gizli gücü sonunda açığa çıkmaya yazgılıdır.”XVI. Benedictus, Genel Kabul (15 Şubat 2006): L’Osservatore Romano, 16 Şubat 2006, s. 4.

244. Kutsal Bakire Meryem bize yalnızca Tanrı’nın görünmeyen işini tanımayı öğretmekle kalmaz, aynı zamanda bakışımızı “insanlığın kırıldığı ve dünyanın çarpıldığı noktalara: alçakgönüllüler ile güçlüler, yoksullar ile zenginler, tok olanlar ile açlar arasındaki karşıtlığa” yöneltir ve bize “dünyaya daha aşağı bir konumdan bakmayı: güçlülerin değil, acı çekenlerin gözleriyle; tarihe güçlülerin bakış açısından değil, küçüklerin gözleriyle bakmayı; tarihin olaylarını dul kadının, yetimin, yabancının, yaralı çocuğun, sürgünün ve kaçağın bakış açısından yorumlamayı”Barış İçin Dua Nöbeti ve Tespih Duası Vesilesiyle Meditasyon (11 Ekim 2025): L’Osservatore Romano, 13 Ekim 2025, s. 2. öğretir. Kutsal Bakire böylece “Kurtuluşun şairi ve peygamberi” olur; çünkü onun dudaklarında “şimdiye dek dile getirilmiş en güçlü ve en yenilikçi ilahi olan Magnificat” duyurulur; “Hristiyan ekonomisinin, kökenini ve gücünü hâlâ Hristiyanlıktan alan tarihsel ve toplumsal sonucun dönüştürücü görüşünü açığa vuran odur.”Aziz VI. Paulus, Bonarialı Meryem Ana Hac Yeri’nde Vaaz (24 Nisan 1970): Acta Apostolicae Sedis 62 (1970), s. 301.

245. Meryem’inkiyle aynı imanla, İsa’nın varlığı aramızda büyüsün ve O’nun Krallığı biçim kazansın diye ne olduğumuzu ve neye sahip olduğumuzu paylaşarak dünyamızda “umudun dokumacıları” olalım. Gündelik yaşamın alçakgönüllü sadakati içinde YZ çağı bile Kutsal Ruh’un yaşamlarımızda sevgi uygarlığını gerçekleştirdiği bir zaman olabilir. Gerçekten de Rab her şeyi yeni kılmayı sürdürür ve her çağa Enkarnasyon’un ışığında kurtuluş tarihinin bir parçası olma olanağını sunar. Arzumuzu Mesih’in Annesi’ne, Magnificat’ın Kadını’na emanet ediyorum; o bu değişim döneminde adımlarımıza yön versin ve her birimizde Müjde’ye gerçek imanı korusun; öyle ki Tanrı’nın içinde konutunu kurduğu insanlığın büyüklüğüne tanıklık edebilelim.

Roma’da, Aziz Petrus’ta, 2026 yılının 15 Mayıs’ında, papalığımın ikinci yılında verilmiştir.

— PAPA XIV. LEO


“Magnifica Humanitas” Tanrı’yı Arzulamak ekibi tarafından birebir çeviri yaklaşımı esas alınarak orijinal İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir. Köşeli parantez içindeki notlar çevirmen tarafından alınmıştır.

Dipnotlar

Yorumlar